ଏକ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଜ୍ଞାନମୟ କଥା ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଯାଉଛୁ, ଯେଉଁଥିରେ ମନୁମାନଙ୍କର ବଂଶାବଳୀ ଓ ତାଙ୍କ ସହିତ ଜଡିତ ଦେବତା, ଋଷି, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ବ୍ୟାପକ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି। ଏଥିରେ ପ୍ରଥମେ ଏହା କହାଯାଇଛି ଯେ, ଆୟୋମୂର୍ତ୍ତି, ହବିଷ୍ମାନ, ସୁକୃତି ଓ ଅବ୍ୟୟ ଏହି ଚାରି ଜଣେ ମନୁଙ୍କ ନାମ ଥିଲେ। ସେହି ସମୟରେ ଦେବତାମାନେ 'ପ୍ରାଣ' ନାମରେ ଜଣାଯିବେ, ଏହି ଦଳର ସଂଖ୍ୟା ଥିଲା ଏକ ଶତ, ଅର୍ଥାତ୍ ଏକ ଶ ଦେବତା। ବଳି ନାମକ ଶତ୍ରୁକୁ ହରି ଦାଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ବଧ କରିଥିଲେ। ଏହା ପରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଏକାଦଶ ମନୁଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ କହିବାକୁ ଶୁରୁ ହୋଇଛି—କ୍ଷେତ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ଦୃଢେଷୁ ଓ ଆର୍ଦ୍ରକ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ। ଏହା ସହିତ ବିଷ୍ଣୁ, ଅଗ୍ନିତେଜସ ଓ ସାତ ଋଷିଙ୍କ ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦଳରେ ତିରିଶି ଜଣେ ଦେବତା ଥିଲେ, ଏଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ 'ବୃଷ' ନାମରେ ଡାକାଯାଇଥିଲା। ଏବେ ଦ୍ୱାଦଶ ମନୁ, ଦକ୍ଷଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ କହାଯାଇଛି—ମିତ୍ରବାନ୍, ମିତ୍ରଦେବ, ମିତ୍ରବିନ୍ଦୁ ଓ ବୀର୍ୟବାନ୍। ଏହି ମନୁ ଏକ ତପସ୍ୱୀ, ତପରେ ମହାନ୍, ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ତପ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିବା। ତାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ହରିତ ଓ ରୋହିତ ମହାତପସ୍ୱୀ ଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଧର୍ମ ନିବାସୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଏକ ଶତ୍ରୁ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ତାରକ। ତେରୋ ମନୁ, ରୌଚ୍ୟମାନଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ—ସୁନେତ୍ର, କ୍ଷେତ୍ରବୃତ୍ତି, ସୁନୟ, ଧର୍ମପା ଓ ଦୃଢ। ନିର୍ମୋହ ଓ ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶା ସାତ ଋଷିଙ୍କ ନାମ ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ଏଠାରେ ଦେବତାମାନେ ତିରିଶି ତିନି ଦଳରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ମାଧବ ମୟୂର ରୂପ ଧରି ତାରକକୁ ବଧ କରିଥିଲେ। ଏପରି ଭାବରେ ଚଉଦୋ ମନୁ, ଭୌତିୟ ମନୁଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ—ଉରୁର, ଗଭୀର, ଧୃଷ୍ଟ, ତରସ୍ୱୀ, ଗ୍ରହ, ତେଜସ୍ୱୀ, ଦୁର୍ଲଭ। ତାଙ୍କ ସହିତ ଅଗ୍ନୀଧ୍ର, ଅଗ୍ନିବାହୁ, ମାଗଧ ଓ ଶୁଚି ନାମକ ମନୁମାନେ ଥିଲେ। ଚାକ୍ଷୁଷ, କାର୍ଯ୍ୟନିଷ୍ଠ, ଶୁଚି ଓ ନିର୍ଦ୍ୱନ୍ଧି ମନୁମାନେ ଥିଲେ। ଏଠାରେ ଶୁଚିନ୍ଦ୍ର, ଏକ ମହା ଦୈତ୍ୟ, ଶତ୍ରୁବିଧ୍ଵଂସୀ ଏବଂ ହରିଙ୍କ ଅବତାର ଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ପୁରାଣ ଓ ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶାସ୍ତ୍ର ରଚିତ ହୋଇଥିଲେ—ପୁରାଣ, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର, ଆୟୁର୍ବେଦ ଓ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଏହିପରି ଏକ ଅତି ମହାନ ବିବରଣୀ, ଶ୍ରୀ ଗରୁଡ଼ ମହାପୁରାଣର ପୂର୍ବଖଣ୍ଡର ଆଚାରଖଣ୍ଡର ଏକାଶୀ ବା ଅସୀ-ସପ୍ତତି ଅଧ୍ୟାୟରେ 'ମନୁମାନଙ୍କ ବଂଶାବଳୀ' ବିଷୟରେ ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି। ଏହି ବିବରଣୀ ପରେ, ହରି ବ୍ରହ୍ମା, ଅନ୍ୟ ଦେବତା ଓ ହରାଙ୍କୁ ମନ୍ବନ୍ତର ବିଷୟରେ କଥା କହିଥିଲେ। ମର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ସେ, ଭୟହୀନ ଓ ଅପାର ମାୟାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଭ୍ରମଣ କରିଥିଲେ। ସେ ଅଗ୍ନି ନଥିଲେ, ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ଆଶ୍ରୟ ନଥିଲେ, ପ୍ରତିଦିନ ଏକ ମାତ୍ର ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଏକ ଆଶ୍ରମ ନଥିଲେ। ପିତୃମାନେ କହିଲେ—ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ତୁମ୍ଭାପରେ ନିର୍ଭର କରିଥିବାରୁ, ଆମେ ନିରନ୍ତର ବନ୍ଧନରେ ଅଛୁ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ନାହିଁ। ଗୃହସ୍ଥ ଲୋକ ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ସମ୍ମାନ କରିଥିଲେ। 'ସ୍ୱାହା' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଦେବତାଙ୍କୁ, 'ସ୍ୱଧା' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପିତୃମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଥିଲେ। ଏକ ଜୀବ ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃମାନେ ଓ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଋଣି ଥାଏ। ପୁତ୍ର ଉତ୍ପାଦନ ଓ ଦେବପିତୃ ତୃପ୍ତି ନ ହେଲେ, ଏହି ଋଣ ଦୂର ହୁଏନାହିଁ। ଯଦି ପୁତ୍ର କଷ୍ଟ, ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାୟ ମାର୍ଗରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ସେ ତୁମ୍ଭାର ହୋଇଯାଏ। ଅତି ଆକାଂକ୍ଷା କିମ୍ବା ପାପ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଜନ୍ମିତ ଜନାନୀ ନେବା ନିଷେଧ ହୋଇଛି। ଅନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ନିଜ ପାଇଁ ସନ୍ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯିଏ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ହୋଇଥାଏ, ସେ ଦିନକୁ ଦିନ ନିଜକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରିଥାଏ। ଅନେକ ଜନ୍ମର କାର୍ଯ୍ୟର ମାଟିରେ ଚିହ୍ନିତ, ଜ୍ଞାନୀ ଦ୍ୱାରା ଶିକ୍ଷିତ। ପିତୃମାନେ କହିଲେ—ତୁମେ ଏପରି ମାର୍ଗରେ ଚାଲୁନାହିଁ, ଏହି ଉପାୟ ତୁମ୍ଭାର ନୁହେଁ। ପଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୂର କରିଥିଲେ। ଏପରି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ବନ୍ଧନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ। ପୂର୍ବ କାର୍ଯ୍ୟ ଦିନକୁ ଦିନ ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା ଶୁନ୍ୟ ହୁଏ। ଏହିପରି ଉଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବଂଶାବଳୀର କଥା ଏକ ରୂପରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଛି, ଯାହା ଆମେ ପ୍ରାଚୀନ ପୁରାଣରେ ଶୁଣୁ।