ଏକ ଦିନ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବଙ୍କ ପୂଛରେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା: “ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାନ ଋଷିମାନେ କିପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା କରିଥିଲେ?” ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉତ୍ତରରେ, ପୂଜା ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ପ୍ରଥମେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆସନକୁ ନମସ୍କାର କରିବା ପାଇଁ “ଓଁ, ନମଃ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆସନାୟ” ଏବଂ “ଓଁ, ହ୍ରାଂ ହ୍ରୀଂ ସଃ, ନମଃ ସୂର୍ଯ୍ୟାୟ” ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ। ତାପରେ ମଙ୍ଗଳ, ଶୁକ୍ର, ରାହୁ, ତେଜ, ଚଣ୍ଡ ଦେବତାଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନମସ୍କାର କରାଯାଏ। ପୂଜାରେ ଆସନ, ଆବାହନ, ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଆଚମନ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଚାର ଦିଆଯାଏ। ଦୀପ, ନମସ୍କାର, ପରିକ୍ରମା ଓ ବିଦାୟ ଉପଚାର ମଧ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଏହି ପୂଜାରେ ଶିବଙ୍କୁ “ଓଁ ହ୍ରାଂ, ନମଃ ଶିବାୟ”, ହୃଦୟ, ଶିର, ଶିଖା, ତିନି ଚକ୍ଷୁ, ସଦ୍ୟୋଜାତ, ଅଘୋର, ଈଶାନ, ଗୁରୁ, ଚଣ୍ଡ ଏବଂ ଭଗବତ୍ ଭାସୁଦେବ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ନାରାୟଣ, ବିଷ୍ଣୁ, ଭଗବତ୍ ବରାହ, ସୁଦର୍ଶନ, ପାଞ୍ଚଜନ୍ୟ, ପୁଷ୍ଟି, ଶ୍ରୀବତ୍ସ, ଗୁରୁ, ବିଷ୍ବକ୍ସେନ ଆଦିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରାଯାଏ। ଏହି ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ହରିଙ୍କୁ ଆସନ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଚାର ଦିଆଯାଏ। ଏହିପରେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ “ଓଁ ହ୍ରୀଂ, ନମଃ ସରସ୍ୱତ୍ୟୈ” ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ, କବଚ, ଅସ୍ତ୍ର ଉପରେ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ। ବିଶ୍ୱାସ, ସମୃଦ୍ଧି, କଳା, ବୁଦ୍ଧି, ସନ୍ତୋଷ, ପୋଷଣ, ଚେତନା ଓ ବିଭା ଦେବୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରାଯାଏ। କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁରୁଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି, ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ପଦ୍ମ ଉପରେ ଆସନ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଚାର ଦିଆଯାଏ। ତାପରେ, ଭକ୍ତ ଭୂମିରେ ନିର୍ମିତ ମଣ୍ଡପରେ ସ୍ନାନ କରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମଣ୍ଡଳରେ ପୂଜା କରିବା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ। ସେଠାରେ ଶୋଳୋଟି ରୁଦ୍ର ଉପଚାର ନିର୍ମାଣ କରିବା ନିୟମ ଅଛି। ମଣ୍ଡଳର କୋଣରେ ଥିବା ତନ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା କୋଣରେ ଥିବା ଦେବତାମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଅନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ କୋଣରେ ଏହି ଉପଚାର ଦିଆଯାଏ, ଏବଂ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଚକ୍ର ଚିତାଇବା ଦିଆଯାଏ। ମଣ୍ଡଳର ମଧ୍ୟ ଅଂଶ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରି, ପଦ୍ମନାଭ କେନ୍ଦ୍ରରେ ଏହି ମାପ ଅନୁଯାୟୀ ଚିତ୍ରାଯାଏ। ଆରମ୍ଭିକ ତନ୍ତୁ ବିଭାଗ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱାର ଏକ୍ୟାନ୍ତି। ମଣ୍ଡଳର କେନ୍ଦ୍ର ହଳଦୀ ରଙ୍ଗରେ ଓ ତନ୍ତୁ ଧଳା, ଲାଲ, ହଳଦୀ ଓ ଅନ୍ୟ ରଙ୍ଗରେ ହୁଏ। ଚତୁର୍ଭୁଜ ଅଂଶ କଳା ଚୂରା ଦ୍ୱାରା ପୂରଣ କରାଯାଏ; ଧଳା, ଲାଲ, ହଳଦୀ, କଳା ରଙ୍ଗର ଅନୁସୂଚୀ କ୍ରମ ଅଛି। ଏହି ମଣ୍ଡଳର କେନ୍ଦ୍ରରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ, କଣ୍ଠରେ ସଙ୍କର୍ଷଣ, ଶରୀରରେ ବ୍ରହ୍ମା, ହାତରେ ଶ୍ରୀଧର ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିବା ନିୟମ ଅଛି। ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ସଙ୍କର୍ଷଣ, ଦକ୍ଷିଣରେ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ରୁଦ୍ର କୋଣରେ ଶ୍ରୀଧର, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦିଗରେ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଅନ୍ତି। ଯଥା ସମୟରେ, ଦୀକ୍ଷିତ ଶିଷ୍ୟ ଚକ୍ଷୁ ଉପରେ କପଡ଼ା ରଖି, ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପାଇଁ ବାହାରେ ବସାଯାଏ। ପୁଅ ପାଇଁ ଦ୍ୱିଗୁଣ, ସାଧକ ପାଇଁ ତିଗୁଣ ଅର୍ପଣ ନିୟମ ଅଛି। ଯେଉଁ ଶିଷ୍ୟ ଗୁରୁ, ବିଷ୍ଣୁ, ଦ୍ୱିଜ, ନାରୀଙ୍କୁ ହନନ କରେ, ତାଙ୍କୁ ଦୀକ୍ଷିତ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧିବା ନିୟମ ଅଛି। ଶିଷ୍ୟମାନେ ବାହାରେ ବସିବା ପରେ, ସେମାନେ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ପୁନଃ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଶୁଧ କରାଯାଏ। ପ୍ରଣବ ଆକାଶରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ଶରୀରକୁ କାରଣ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ। ଏହି ଉତ୍ପନ୍ନ ଶକ୍ତିକୁ ଜୋଡ଼ାଯାଏ। ଚତୁର୍ଦ୍ୱାର ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ତୀର୍ଥର ଅନୁସୂଚୀ କ୍ରମ ଅଛି। ହସ୍ତ ହେଉଛି ପଦ୍ମର ଆଧାର, ନଖ ହେଉଛି ତନ୍ତୁ। ଗୁରୁ ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ ଧ୍ୟାନରେ ହସ୍ତ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ରଖିବା ପରେ, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଗୁରୁ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଫୁଲ ଶାର୍ଙ୍ଗିନ୍ ଦେବତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ପଡ଼ିଲେ, ତାହାର ନାମ ଦିଆଯାଏ; ନାରୀ ପାଇଁ ଗୁରୁ ନିଜେ ଚିହ୍ନିତ ନାମ ଦିଅନ୍ତି। ଅନୁଷ୍ଠାନର ସଫଳତା ପାଇଁ ଶ୍ରୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା ଆରମ୍ଭ କରି, ଅଲତାର ଓ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ “ଶ୍ରାଂ, ଶ୍ରୀଂ, ଶ୍ରୂଂ, ଶ୍ରୈଂ, ଶ୍ରୌଂ, ଶ୍ରଃ” ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ହୃଦୟ, ଶିର, ଶିଖା ଉପରେ ପୂଜା କରାଯାଏ। ଚକ୍ରରେ, ପଦ୍ମର କେନ୍ଦ୍ରରେ, ଚାରି ଦ୍ୱାରରେ ଏବଂ ଧୂଳି ସହିତ ଏହି ପୂଜା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଏଭଳି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନିୟମ ଓ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନଙ୍କ ପୂଜା ଏବଂ ଦୀକ୍ଷା ନିୟମ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାନ ଋଷିମାନେ କରିଥିଲେ।