ମହାଗରୁଡ଼ ପୁରାଣର ପୂର୍ବଖଣ୍ଡର ଆଚାରଖଣ୍ଡରେ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଓ ରତ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଏଠାରେ, ମଣିର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ପାଇଁ ବିଶେଷ ନୀତି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ଏପରେ, ଏହି ମହାପୁରାଣର ଏକ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଟୁଟ ଭାବେ 'ବୈଦୂର୍ୟ ରତ୍ନ ନିରୀକ୍ଷଣ' ନାମରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ପରେ, ହିମାଲୟ ପର୍ବତରେ ଦେବଶତ୍ରୁଙ୍କର ଚର୍ମ ପଡ଼ିଥିଲା। ସେଠାରେ ଏକ ଫିକା ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ପାଥର ଦେଖାଯାଏ, ଯାହାକୁ ପଦ୍ମରାଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ପାଥର ଲାଲ, ହଳଦିଆ, ସ୍ପଟିକ ଓ ବୃନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଥାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ରକମର ମଣି ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। ଯେଉଁ ପଦ୍ମରାଗ ବହୁତ ଲାଲ ରଙ୍ଗର, ତାହାକୁ ପଦ୍ମରାଗ ନାମରେ ପରିଚୟ ଦିଆଯାଏ। ଏହାର ମୂଲ୍ୟ ବିଶାରଦ ମଣି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତି, ବୈଦୂର୍ୟ ରତ୍ନ ପରି। ଏହିଭଳି ବିବେଚନା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି 'ପଦ୍ମରାଗ ନିରୀକ୍ଷଣ' ଅଧ୍ୟାୟରେ। ଏହାପରେ, ବାୟୁ ଦାନବରାଜଙ୍କର ନଖଗୁଡ଼ିକୁ ଧରି, ଲୋଟସ୍ ଜଙ୍ଗଲରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବିକିରଣ କରିଦେଇଥିଲେ। ଏହି ମଣିର ରଙ୍ଗ ରକ୍ତ, ସୋମ, ମଉ, ତାମ୍ର, ହଳଦିଆ ଓ ଅଗ୍ନିର ଦୀପ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ଯେଉଁ ମଣି ମସୃଣ, ଶୁଦ୍ଧ, ଲାଲ ଛାୟା, ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗ, ଭାରୀ ଓ ବିଚିତ୍ର ରୂପର ଥାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସୁନା ଭାଣ୍ଡରେ ରଖି ଅଗ୍ନିରେ ତାପିଲେ ଏହି ମଣି ଅଧିକ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ। ଏହିପରି ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ମଣିକୁ ଲୋକେ ଶୁଭ ଶୃଙ୍ଗାର ପାଇଁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ, କିଛି ଯେଉଁଠି ଧାରଣ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେମାନେ ବିକୃତ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ, କଳୁଷିତ, ଅନ୍ଧକାର, ଫିକା, ରଙ୍ଗହୀନ, ଅଶୁଦ୍ଧ ଓ ବିକୃତ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ଯଦି କର୍କେଟନା ମଣି ଉପରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ ରୂପ ଓ ରଙ୍ଗ ଥାଏ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତାଜା ଦୀପ୍ତି ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ସେ ଉତ୍ତମ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ 'କର୍କେଟନା ନିରୀକ୍ଷଣ' ଭାବେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ପୁନି, ସୂତ ମହାମୁନି କହିଲେ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଭୀଷ୍ମ ମଣିଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଏହିମାନେ ଶଙ୍ଖ, ପଦ୍ମ, କିମ୍ବା ସ୍ୟୋନାକ ଫୁଲ ପରି ଧଳା ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ। ସୁନା ଓ ଅନ୍ୟ ଧାତୁ ସହିତ ବାନ୍ଧିଲେ, ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ମଣି ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନଙ୍କୁ ଶୁଭ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ମଣି ଧାରଣ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଦୂରରୁ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀମାନେ ଭୟକୁ ଭାଗିଯାନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଲତା, ବୃକ୍ଷ କିମ୍ବା ଭୂମିପତିମାନେ କେବେ ଉପହାସ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ପିତୃକର୍ମରେ ଏହି ମଣି ଦାନ କଲେ, ପିତୃମାନେ ବର୍ଷକ୍ଷଣ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ଶତ୍ରୁ, ଚୋର ଭୟ ନଶ୍ୱିନ୍ନ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ, ଯେଉଁ ମଣି କାଳିଆ ମସ୍କ କିମ୍ବା ବୃଷ୍ଟିମେଘ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ହଳଦିଆ ଛାୟା ଓ ଦୀପ୍ତିହୀନ, ସେଗୁଡ଼ିକର ମୂଲ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ 'ବୈଦୂର୍ୟ ନିରୀକ୍ଷଣ' ଭାବେ ଶେଷ ହୁଏ। ପରେ, ପୁନ୍ୟସ୍ଥଳୀ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପର୍ବତ, ନଦୀ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ, ଦଶାର୍ଣ୍ଣ, ବାଗଦରା, ମେକଳ, କାଳଗା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଗୁଞ୍ଜା ବୀଜ, ଅଞ୍ଜନ, ମଉ ଓ ମୃଣାଳ ତଣ୍ଡ ପରି ରଙ୍ଗର ମଣି ମିଳେ। ଏହିମାନେ ଶଙ୍ଖ, ପଦ୍ମ, ମଉମାଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଦି ରୂପରେ ଥାଏ ଓ ତାନ୍ତୁରେ ଗଠିତ, ସଦା ପବିତ୍ର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। କାଉ, ଶ୍ୟାଳ, ବଘୁ, ଓ ଦାରୁଣ ରୂପର ଶକୁନିମାନେ, ମାଂସ ଓ ରକ୍ତରେ ଭିଜା ମୁହଁ ସହିତ, ଏହି ମଣି ଉପସ୍ଥିତ ଥାନ୍ତି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ 'ପୁଲକ ନିରୀକ୍ଷଣ' ଭାବେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହାପରେ, ଦାନବ ଅଗ୍ନିର ରୂପ ଧାରଣ କରି ଇଚ୍ଛାମତେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। ସେଠାରେ, ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପ କୀଟ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ପରାକୀୟ ଚଞ୍ଚୁ ପରି ରଙ୍ଗ ଓ ଭଲ ଗଢ଼ା, ଏକ ମଣି ମିଳେ। ଏହାର ମଧ୍ୟ ଅଂଶ ଚନ୍ଦ୍ରପରି ଧଳା, ଅତି ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନୀଳମଣି ପରି ରଙ୍ଗର ହେବା ଉଚିତ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ 'ରକ୍ତମଣି ନିରୀକ୍ଷଣ' ଭାବେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହାପରେ, କାଭେରୀ, ବିନ୍ଧ୍ୟ, ଯୱନ, ଚୀନ ଓ ନେପାଳ ଦିଗରେ ଏକ ପ୍ରକାର କ୍ରିଷ୍ଟାଲ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହାକୁ 'ତୈଳ' କୁହାଯାଏ, ଏହା ଆକାଶ ପରି ଶୁଦ୍ଧ। ଏହି ମଣି ଅନ୍ୟ ମଣିଙ୍କ ସମାନ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଏହା ପାପ ନାଶ କରେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ 'କ୍ରିଷ୍ଟାଲ୍ ନିରୀକ୍ଷଣ' ଭାବେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ଶେଷରେ, କେରଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ତାଳ ଅଂଶ ଗ୍ରହଣ କରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏକ ମଣି ମିଳେ, ଯାହା ଖରା ରାବିଟ୍ ରକ୍ତ କିମ୍ବା ଗୁଞ୍ଜା ବା ଜବା ଫୁଲର ରଙ୍ଗ ସମାନ ଥାଏ। ଏଭଳି ଭାବେ, ମହାଗରୁଡ଼ ପୁରାଣରେ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କର ଗୁଣ, ଉତ୍ପତ୍ତି, ମୂଲ୍ୟ ଓ ଶୁଭାଶୁଭ ଫଳ ବିଷୟରେ ପବିତ୍ର ଓ ନିଶ୍ଚିତ ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି।