ଗରୁଡ଼ ପୁରାଣର ଏହି ପବିତ୍ର ଅଧ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକରେ ମଣିମାଣିକ୍ୟ, ତାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଓ ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ବିଷୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି। ପ୍ରଥମେ କହାଯାଏ ଯେ ପାହାଡ଼ ଶିଶା, ନବୀନ ଶିଶା ଓ ଶୁଦ୍ଧ କ୍ରିଷ୍ଟାଲ—ଏହି ସମସ୍ତ ଧରଣର ଶିଶା ଧୂଆଁ ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗିଯାଏ। ଏଥିରେ ନବୀନ ଶିଶା ଚିହ୍ନିବା ପାଇଁ ତାହାର ହଲକାପଣ ଓ ତାହାରେ ଲେଖା ନଥିବା ଲକ୍ଷଣ ଦେଖିବା ଦରକାର। ଇନ୍ଦ୍ରନୀଳ ମଣି ଯଦି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣର ହୁଏ, ତାହାର ମୂଲ୍ୟ ସୁନା ମୁଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିର ଏକାଧିକ ପ୍ରକାର ଥାଏ, ଯେଉଁମାନେ ଏକେ ରଙ୍ଗର ଥାଏ। ଏହି ପ୍ରଭେଦ ସଦା ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସାବଧାନତାର ସହିତ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏହା ସହଜରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ। ଦକ୍ଷ ଓ ଅଦକ୍ଷ, ଉପଯୁକ୍ତ ଓ ଅନୁପଯୁକ୍ତ ଉପାୟରେ ଏହି ମଣିଗୁଡ଼ିକୁ ଗଠିତ କରାଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଗତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଆଗାମୀ—ସେମାନେ ମଣିର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ବନ୍ଧାଯାନ୍ତି। ଗତ ଯୁଗର ମଣିଖଣି ମାନ୍ୟ ମହାସାଗର କୂଳରେ ମିଳିଥାଏ। ମନୁ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣିତ ସୁନାର ଓଜନ ସୋଲହ ମାଷା ହୁଏ। ଏଠାରେ ଏକ ଧାଗା ଚାରି ମାଷା ଓ ଏକ ମାଷା ପାଞ୍ଚ କୃଷ୍ଣଳା ହୁଏ। ଏଭଳି ମଣିମାଣିକ୍ୟର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ପାଇଁ ଏହି ପଦ୍ଧତି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ଏହିପରେ ଗରୁଡ଼ ପୁରାଣର ପୂର୍ବଖଣ୍ଡର ଆଚାର ଅଧ୍ୟାୟର ତ୍ରିସପ୍ତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ବୈଦୂର୍ୟ ପରୀକ୍ଷା’ ନାମରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହାପରେ ଦେଖାଯାଏ ଯେ, ହିମାଲୟ ପର୍ବତରେ ଦେବତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁର ଚର୍ମ ପଡ଼ିଯାଇଥିଲା। ସେଠାରେ ଏକ ଫିକା ଏବଂ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପାଥର ମିଳେ, ଯାହାକୁ ‘ପଦ୍ମରାଗ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ମଣି ଲାଲ, ହଳଦିଆ, ପାରଦର୍ଶୀ ଓ କଥିଳିଆ ରଙ୍ଗର ଥାଏ, ସେମାନେ ଏକ ଅଲଗା ପ୍ରକାର ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଯେଉଁ ମଣି ବହୁତ ଲାଲ ଥାଏ, ତାହାକୁ ଏହି ‘ପଦ୍ମରାଗ’ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ। ଏହାର ମୂଲ୍ୟ ମଣି ବିଶାରଦମାନେ ବୈଦୂର୍ୟ ମଣି ପରି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତି। ଏହିଠି ଚତୁର୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ପଦ୍ମରାଗ ପରୀକ୍ଷା’ ଭାବେ ପରିଚିତ। ପରେ ଅନ୍ୟ ଅଧ୍ୟାୟରେ କୁହାଯାଏ, ବାୟୁ ଦାନବାଧିପତିଙ୍କ ନଖଗୁଡ଼ିକୁ ଧରି ଆନନ୍ଦରେ ପଦ୍ମବନରେ ଛିଡ଼ିଦେଲେ। ଏହି ମଣିର ରଙ୍ଗ ରକ୍ତ, ସୋମ, ମଧୁ, ତାମ୍ର, ହଳଦିଆ ଓ ଅଗ୍ନିର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦ୍ୱାରା ଚମକେ। ଯେଉଁ ମଣିଗୁଡ଼ିକ ମସୃଣ, ଶୁଦ୍ଧ, ଲାଲ ଆଭା, ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗ, ଭାରୀ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକୃତିର ଅଛି, ସେମାନେ ଅତି ମୂଲ୍ୟବାନ। ସୁନା ଭାଣ୍ଡରେ ପିଟି ଅଗ୍ନିରେ ତାପିଲେ ଏହି ମଣି ଅଧିକ ଚମକିଯାଏ। ଏପରି ଗୁଣବତ୍ତା ଥିବା ଏହି ମଣି ଲୋକମାନେ ଶୁଭ ଶୃଙ୍ଗାର ପାଇଁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ କେତେକ ମଣି, ଯେଉଁମାନେ ପିନ୍ଧାଯାଏନି, ସେମାନେ ବିକୃତ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ, କଳା, ଫିକା, ରଙ୍ଗହୀନ, ଅଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ଯଦି କର୍କେତନ ମଣିକୁ ଉପରୋକ୍ତ ରୂପ ଓ ରଙ୍ଗରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତାଜା ଚମକ ଥାଏ, ତେବେ ଏହି ମଣି ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂଲ୍ୟବାନ ମନାଯାଏ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ‘କର୍କେତନ ପରୀକ୍ଷା’ ନାମରେ ଶେଷ ହୁଏ। ଏହାପରେ ସୂତ ମହାର୍ଷି କହିଲେ, “ଏବେ ମୁଁ ଭୀଷ୍ମ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ବିଷୟରେ କହିଛି, ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହି ମଣିଗୁଡ଼ିକ ଶଙ୍ଖ, ପଦ୍ମ କିମ୍ବା ଶ୍ୟୋନାକ ଫୁଲ ପରି ଧଳା ଏବଂ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ସୁନା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଧାତୁ ସହିତ ବନ୍ଧିଲେ, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଥିଲେ, ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଉପକାର କରେ। ଏହି ମଣି ଧାରଣ କଲେ ନିକଟରେ ଥିବା ଜଙ୍ଗଲୀ ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୟରେ ପଳାଇଯାନ୍ତି। ଏହା ପିନ୍ଧିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ଶତ୍ରୁ, ଚୋର ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ଥାଏ। ଏହି ମଣି ପିତୃକର୍ମରେ ଦାନ ଦେଲେ ପିତୃମାନେ ବର୍ଷୋ ବର୍ଷ ପରିତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଯଦି କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି କଳା, ମସ ଅଥବା ମେଘ ପରି ରଙ୍ଗର, ହଳଦିଆ ଛାୟା ଓ ଚମକ ନଥାଏ, ତେବେ ତାହାର ମୂଲ୍ୟ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଅନୁଯାୟୀ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ‘ବୈଦୂର୍ୟ ପରୀକ୍ଷା’ ଭାବେ ଶେଷ ହୁଏ। ଏହାପରେ କୁହାଯାଏ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପର୍ବତ, ନଦୀ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ମିଳିଥାଏ। ଦଶାର୍ଣ୍ଣ, ବାଗଦରା, ମେକଳା, କାଳଗା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଏହି ମଣିଗୁଡ଼ିକୁ ଗୁଞ୍ଜା ବୀଜ, କଜଳ, ମଧୁ ଓ ମୃଣାଳ ଡଣ୍ଡ ପରି ରଙ୍ଗରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏମାନେ ଶଙ୍ଖ, ପଦ୍ମ, ମଧୁମକ୍ଷୀକିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ରୂପରେ ଥାଏ ଓ ସୂତ୍ରରେ ପୋରାଯାଏ, ଏହିମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଶୁଦ୍ଧ। କେବଳ ମଣି ନୁହେଁ, କଉଁ, ଶ୍ୟାଳ, ଭାଲିଆ, ଗୃଧ୍ର ଭଳି ଭୟଙ୍କର ପଶୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ମାଂସ ଓ ରକ୍ତରେ ଭିଜା। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ‘ପୁଳକ ପରୀକ୍ଷା’ ଭାବେ ଶେଷ ହୁଏ। ଏଭଳି ଗରୁଡ଼ ପୁରାଣର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକ ମଣିମାଣିକ୍ୟର ଗୁଣ, ଚିହ୍ନ, ମୂଲ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ।