ରାବଣ ଗଙ୍ଗା ନଦୀରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା କୁରୁବିନ୍ଦ ମଣିଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର ରଙ୍ଗ ଅନୁଯାୟୀ ମନ୍ଧ୍ରା ଅଞ୍ଚଳ ଓ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଏହିପରି, କ୍ରିଷ୍ଟାଲରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ମଣିଗୁଡ଼ିକ ଟୁମ୍ବୁରୁ ନାମକ ଅଞ୍ଚଳରେ ମିଳିଥାଏ। ଯେଉଁ ମଣିରେ ଅତ୍ୟଧିକ ରଙ୍ଗ, ଭାର, ମୃଦୁତା ଓ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଥାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। କିନ୍ତୁ, ଯେଉଁ ମଣିରେ ଦାଗ, ଛିଦ୍ର, ମେଳ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାର ଅଭାବ, ଖରାପଣ କିମ୍ବା ବିକୃତ ରଙ୍ଗ ଥାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ। ଯେଉଁ ମଣି ତାହାର ସ୍ୱାଭାବିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାଗରେ ଦେଖାଏ, ତାହା ଦୋଷର କାରଣରୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖେ। କେତେକ ମଣି ଅତି ରୂପବାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର ନକଲ ହୋଇପାରନ୍ତି। କଳଶ, ପୁରୋଦ୍ଭବ, ସିଂହଳ, ଟୁମ୍ବୁରୁ ଓ ମୁକ୍ତାପାଣି ଅଞ୍ଚଳରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ମଣିଗୁଡ଼ିକ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଛିଲକା ଥିବାରୁ ଏହାକୁ କଳଶ ବୋଲାଯାଏ, ତାମ୍ର ରଙ୍ଗ ଥିବାରୁ ଟୁମ୍ବୁରୁ ନାମ ହୋଇଛି। ଶ୍ରୀପୂର୍ଣ୍ଣକ ନାମ ତାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଅଭାବରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ପ୍ରକାରର ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଏହାର ଭିନ୍ନତା ଜଣାଯାଏ। ତେଲ ଲଗାଯାଇଥିବା ମଣି ଏହିପରି ଦେଖାଯାଏ, ଅଧିକ ଘସିଲେ ଏହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା କମିଯାଏ। ଏହିମାନେ ଯେଉଁଠି ମିଳିଥାଏ, ତାହାର ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ତାହାର ଭାର ଓ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ମୂଲ୍ୟାୟନ କରିବା ଦରକାର, ଯଦିଓ ସେଉଁଠି ସାଗର ମଣି ଥାଏ। ସନ୍ଦେହ ଥିଲେ ଏହା ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ; ପାରଖ ପାଥରରେ ଘସି ଏହାର ସତ୍ୟତା ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଦରକାର। ହୀରା କିମ୍ବା କୁରୁବିନ୍ଦ ଯେଉଁ ହେଉ, ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ତାହାର ପ୍ରକୃତି ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ସମାନ ପ୍ରକାରର ସମସ୍ତ ମଣି ସଦା ସମାନ ରଙ୍ଗର ହୁଏ; ଭିନ୍ନ ନଥାଏ। ଅଗୁଣ ଥିବା ମଣି ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯଦିଓ ଏହା ଉତ୍ତମ ବଂଶର ହୁଏ; କେବଳ ଗୁଣବତୀ ମଣିକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯେପରି ଏକ ଚଣ୍ଡାଳ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆସି ଅସାନିରେ ଅନେକଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିପାରେ, ସେପରି ଅଗୁଣ ମଣି ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ମଣିମାନଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିପାରେ। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ, ଦୋଷ ଥିଲେ ମଣିର ଉପଦ୍ରବ ତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରେନାହିଁ। ହୀରାର ମୂଲ୍ୟ ଚାଉଳ ଦାଣାରେ ତୁଳି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ। ଯେଉଁ ମଣି ଦୀପ୍ତିମାନ ରଙ୍ଗ ଧାରଣ କରେ, ସେହି ମଣି ସର୍ବୋତ୍ତମ ମନାଯାଏ। ଏପରି ଭାବେ, ପଦ୍ମରାଗ ମଣିର ପରୀକ୍ଷା ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ, ସର୍ପରାଜ ଦାନବରାଜଙ୍କର ପିତ୍ତ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡର ମଣିର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ସହ ଉଦ୍ଧତ ହୋଇ, ସେ ଆକାଶ ଓ ସାଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାଙ୍କର ପଖା ଓଲଟିବା ସହିତ, ସେ ମାନେ ଶ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀକୁ ଏକତ୍ର କରୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଅପୂର୍ବ ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ସର୍ପରାଜ ସୁରସା ଦ୍ୱାରା ଅଭିଷିକ୍ତ ଟୁରୁଷ୍କ ବୃକ୍ଷ ତଳେ ସେହି ପିତ୍ତ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ପିତ୍ତ ପଡ଼ିବା ସହିତ, ସେ ବରାଳର ନିବାସ ଦ୍ୱାରା ଯାଇ ରମା ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଗରୁଡ଼ ତାହା ପଡ଼ୁଥିବାବେଳେ, ଏହି ପିତ୍ତର ଏକ ଅଂଶ ଧରିନେଲେ। ଏଠାରେ ଘାସ, ଶାଉଳ ଓ ଜଳଝାଡିରେ, ଯେଉଁଠି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଚଞ୍ଚୁ ମାଛ, ସିମୁଲ ଫୁଲ ଓ ଅଗ୍ନିଜ୍ୱାଲା ପୋକା ରହନ୍ତି, ସେଠି ଦାନବରାଜଙ୍କର ପିତ୍ତ ସର୍ପରାଜଙ୍କ ଭୁଜଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ପଡ଼ିଲା। ସେଠି ଯେଉଁ ମାରକତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହା କୌଣସି ମନ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ଔଷଧି ଦ୍ୱାରା ନିରାମୟ ହୁଏନାହିଁ। ସେଠି ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରକାର ମଣି ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଯାହା ଦୋଷରହିତ। ଏହା ଗାଢ଼ ସବୁଜ ରଙ୍ଗର, ମୃଦୁ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ତନ୍ତୁମୟ ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ଉପଯୁକ୍ତ ଆକୃତି ଓ ଗୁଣର ଅଧିକାରୀ, ସମାନ ରଙ୍ଗର ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରହିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହାର ସବୁଜ ଛାୟା ଅଲଗା ହୁଏ, ତାହାର ଦୀପ୍ତି ଭିତରେ ଲୁଚିଯାଏ। ଏହାକୁ ଦେଖିବା ସହିତ ମନ ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ। ଏହାର ରଙ୍ଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚମତ୍କାର ଓ ଭିତରେ ସ୍ପଷ୍ଟ କିରଣ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ମଣି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରଙ୍ଗ, ଦୀପ୍ତି ଓ ଘନ ଆକୃତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ମଣି ଦାଗଦାଗ, କଠିନ, ଅପବିତ୍ର, ଖରାପଣ ଓ ପାଥର ମାନିର ତୁଳନାର, ସେଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୁହେଁ। ଏପରି ଭାବରେ, ମଣିର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଗୁଣ, ଦୋଷ ଓ ତାହାର ମୂଲ୍ୟାୟନ ବିଷୟରେ ଗରୁଡ଼ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଉପକୃତିକର ବର୍ଣ୍ଣନା ଦିଆଯାଇଛି।