ସିଂହଳ ଦେଶର କୁଶଳ ଲୋକମାନେ ମୁକ୍ତାର ଶୁଦ୍ଧତା ଓ ଗୁଣ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାରେ ବିଶେଷ ପ୍ରବୀଣ। ସେମାନେ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି—ରାତିରେ ମୁକ୍ତାକୁ ଉଷ୍ଣ, ଲୁଣିଆ, ତେଲ ମିଶିତ ପାଣିରେ ଡୁବାଇ ରଖିବା ଉଚିତ। ଏହି ପରୀକ୍ଷା ପରେ ଯେଉଁ ମୁକ୍ତାର ରଙ୍ଗ ଅବିକୃତ ରହେ, ତାହାକୁ ନିର୍ମଳ ଏବଂ ସତ୍ୟ ମାନିବା ଦରକାର। ଯେ ମୁକ୍ତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଭଲ ଭାବରେ ଗୋଲାକାର ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ, ସେଗୁଡିକୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମାନାଯାଏ। ଯେଉଁ ମୁକ୍ତା ଠିକ୍ ଆକୃତିର, ଭାରୀ, ଦୀପ୍ତିମାନ, ଧଳା, ସମାନ ଗୋଲାକାର ଏବଂ ନିୟମିତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଛିଦ୍ର ଥାଏ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଏକାତ୍ର ରଖିଥିବା ମୁକ୍ତାକୁ ସିଦ୍ଧ ମୁକ୍ତା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏପରି ମୁକ୍ତା ପରୀକ୍ଷା ଓ ତାହାର ଗୁଣ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ବିଷୟରେ ଶ୍ରୀ ଗରୁଡ଼ ମହାପୁରାଣର ପୂର୍ବଖଣ୍ଡର ଆଚାରଖଣ୍ଡର ଉନସଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ 'ମୁକ୍ତା ପରୀକ୍ଷା' ଏଠାରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ଏବେ ମଣିମାନିକ୍ୟର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ କହାଯାଏ—ସୂର୍ୟଦେବ ମହାତେଜସ୍ବୀ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଣିମାନିକ୍ୟର ପ୍ରମୁଖ ଉତ୍ସ। ସେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ସଦା ବିଜୟୀ ଓ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଗର୍ବିତ, ସିଂହଳୀ ନାରୀଙ୍କ ନିତମ୍ଭ ଦେଖି ଭୟଭୀତ ହୋଇ ବଡ଼ ହ୍ରଦର ଗଭୀରତାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଥିଠାରୁ ଏହି ନଦୀ ଗଙ୍ଗା ସମାନ ପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ ହେଲା। ଏହା ପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାତିରେ ଏହି ନଦୀକୂଳ ମଣିମାନିକ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଏହି କୂଳରେ ଅପୂର୍ବ ମାଣିକ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ନଦୀର ଜଳରେ ପଦ୍ମରାଗ ମଣି ରହିଥାଏ। ଏହିମାନେ ବନ୍ଧୂକ, ଗୁଞ୍ଜା, ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପ ଓ ଜବା ଫୁଲର ରଙ୍ଗରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଏବଂ ଏକସାର ଚମକ ଥାଏ। ଏମାନଙ୍କ ରଙ୍ଗ ସିନାବାର, ପଦ୍ମ, ନୀଳ ପଦ୍ମ, କେସର ଓ ଲାକ୍ ଗୁଦାର ନିମ୍ନ ରଙ୍ଗ ସମାନ। ସୂର୍ୟର କିରଣ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଏମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚମକ ଓ ଦୂରଗାମୀ ତେଜ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହାର ରଙ୍ଗ କୁସୁମ୍ଭ ଲାଲ ଓ ଗାଢ଼ ନୀଳ ମିଶ୍ରିତ, ରକ୍ତ ପଦ୍ମର ଗାଢ଼ ଛାୟା ସମାନ ଦେଖାଯାଏ। କେତେକ ମଣି ଚକୋର ଓ କୋକିଳ ପୁରୁଷ ପକ୍ଷୀର ନୟନର ସାର ସମାନ ଦେଖାଯାଏ। ଦୀପ୍ତି, କଠିନତା ଓ ଭାରରେ ଏମାନେ କ୍ରିଷ୍ଟାଲ ଉତ୍ପନ୍ନ ମଣି ସମାନ। କୁରୁବିନ୍ଦ ମଣିର ଲାଲିମା ଆଛି, କିନ୍ତୁ କ୍ରିଷ୍ଟାଲର ମୁକ୍ତାର ଭଳି ନୁହେଁ। ରାବଣ ଗଙ୍ଗାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ କୁରୁବିନ୍ଦ ମଣିର ରଙ୍ଗ ମନ୍ଧ୍ର ଦେଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଏହିପରି ଥାଏ। କ୍ରିଷ୍ଟାଲରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମଣି ଟୁମ୍ବୁରୁ ନାମକ ଦେଶରେ ମିଳେ। ଅତିରିକ୍ତ ରଙ୍ଗ, ଭାରିକତା, ମୃଦୁତା ଓ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଯେଉଁ ମଣିରେ ରହିଥାଏ, ସେଗୁଡିକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଯେଉଁ ମଣିରେ ଫାଟ, ଗ୍ରହ, ମେଳ, ଚମକ ନାହିଁ, ଖରାପ ଅବସ୍ଥା, ଅପରିଷ୍କୃତ ରଙ୍ଗ ଥାଏ, ସେମାନେ ଦୌର୍ବଳ୍ୟର ଚିହ୍ନ। ଯେଉଁ ମଣି ତାହାର ଦୌର୍ବଳ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅଳ୍ପ ଚମକ ଦେଖାଏ, ତଥାପି କେତେକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର ନକଲି ମଣି ମଧ୍ୟ ଥାଏ। କଳଶ, ପୁରୋଦ୍ଭବ, ସିଂହଳ, ଟୁମ୍ବୁରୁ ଓ ମୁକ୍ତାପାଣି ଅଞ୍ଚଳରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ମଣିମାନିକ୍ୟ, ମଣିର ଚିହ୍ନ ଅନୁଯାୟୀ ନାମ ପାଏ। ଝିଲି ଥିବାରୁ କଳଶ, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଥିବାରୁ ଟୁମ୍ବୁରୁ, ଚମକ ନଥିବାରୁ ଶ୍ରୀପୂର୍ଣ୍ଣକ ନାମ ହୋଇଥାଏ, ଏହି ଭିନ୍ନତା ସେମାନଙ୍କ ଚିହ୍ନରେ ମାତ୍ର ରହିଛି। ତେଲ ଲଗାଇଲେ ମଣି ଏଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ବେଶି ଘସିଲେ ଚମକ ହରାଏ। ଏହି ମଣିମାନିକ୍ୟ ଲାଭ କରି ଏହାର ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ପରୀକ୍ଷା କରି, ତାହାର ଭାର ଓ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଏହାର ସ୍ୱଭାବ ବିଚାର କରିବା ଦରକାର, ଯଦିଓ ସେ ଏକ ସାଗର ମଣି ହେଉ। ସନ୍ଦେହ ହେଲେ, ଏହା ନଷ୍ଟ ହୁଏନି; ଅଗ୍ନିପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ପାରସପଥରରେ ଘସି ଦେଖିବା ଉଚିତ। ହୀରା ହେଉ କିମ୍ବା କୁରୁବିନ୍ଦ, ଏହି ପରୀକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ସମାନ ପ୍ରକାରର ସମସ୍ତ ମଣି ଏକେ ରଙ୍ଗର ଥାଏ, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ମଣି ଗୁଣହୀନ, ତାହା ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଯଦିଓ ସେ ଉତ୍ତମ ବଂଶର; କେବଳ ଗୁଣବତୀ ମଣିକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯେପରିକି ଏକ ଚଣ୍ଡାଳ, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆସି, ସହଜରେ ଅନେକଙ୍କୁ ଧ୍ୱଂସ କରିପାରେ, ସେପରି ମଣି ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହିଲେ କିମ୍ବା ଅବିଚାରରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଲେ, ତାହାର ଦୋଷ ତାହାକୁ ଆକ୍ରମଣ କରେନି। ହୀରାର ମୂଲ୍ୟ ତାହାର ଭାର, ଅର୍ଥାତ୍ ଚାଉଳ ଦାଣାରେ ମାପି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ। ଏପରି ଭାବେ, ମୁକ୍ତା ଓ ମଣିମାନିକ୍ୟର ଚିହ୍ନ, ଗୁଣ, ତଥା ପରୀକ୍ଷା ଶ୍ରୀଗରୁଡ଼ପୁରାଣରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି।