ମହାପୁରାଣର ଏହି ପବିତ୍ର ଅଧ୍ୟାୟରେ ମଣିମୁକ୍ତାର ଗୁଣ, ତାହାର ମୂଲ୍ୟ ଏବଂ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରଣାଳୀ ବିଷୟରେ ଚମତ୍କାର ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି। ଏଠାରେ କହାଯାଇଛି—ଯଦି ମୁକ୍ତାର ଓଜନ ଆଧା ମାଷା ଅଧିକ ହୁଏ, ତାହାର ମୂଲ୍ୟ ଏକୋଇଶ ଶତ ତିନି ଶତ ହେଉଛି; ଯଦି ଏହା ଏକ ଏବଂ ଆଧା ମାଷା ଅଧିକ ହୁଏ, ଏହାର ମୂଲ୍ୟ ଶତ ହୁଏ, ଯଦି ଏହାର ଉପଯୁକ୍ତ ଗୁଣ ଥାଏ। ଯଦି ଏହାର ଓଜନ ଶୋଳ ଅଂଶ କମ୍ ହୁଏ, ତେବେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହାକୁ ‘ଦାର୍ବିକ’ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଯଦି ଏହାର ଓଜନ ବିଶ ଅଂଶ ଦୁଇଥର କମ୍ ହୁଏ, ଏହାକୁ ‘ଭବକ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯଦି ମୁକ୍ତା ଥରିସ ଓଜନର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଏହାକୁ ‘ଶିକ୍ୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯଦି ଏହା ଚାଳିଶ ହୁଏ, ତେବେ ଏହାର ମୂଲ୍ୟ ତିରିଶ ହୁଏ। ଷଷ୍ଠି ଓଜନର ମୁକ୍ତାକୁ ‘ନିକରଶୀର୍ଷ’ କୁହାଯାଏ, ଏହାର ମୂଲ୍ୟ ଚୌଦ ହୁଏ। ପରେ ଏକୋନଏଁ ଏବଂ ନଅଁ, ଏହାମାନେ ଅନୁକ୍ରମରେ ତାଙ୍କର ମୂଲ୍ୟ। ଏହି ମୁକ୍ତାଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ, ଖାଦ୍ୟପାତ୍ରରେ ରଖି, ଜମ୍ବୀର ଫଳର ରସରେ ରନ୍ଧିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ଏହାକୁ ମାଟି ଲପ୍ତା ମାଛ ପାତ୍ରରେ ରଖି ରନ୍ଧିବା, ତା’ପରେ ବିଲାଇ ମଳର ପାତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ପରେ, ଏକ ଶୁଧ୍ଧ ଓ ନିର୍ମଳ ବସ୍ତ୍ରରେ ଘସିଲେ, ମୁକ୍ତା ସଫା ଓ ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତେଜ ଓ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଏହି ମଧୁର ଉଲ୍ଲେଖ ମଧ୍ୟ ମିଳେ— ଶତ ଅଂଶ ସୁନା ସହିତ ରଜତ ମିଶାଇଲେ, ଏହା ଧଳା କାଚ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକାର ଦକ୍ଷ ଲୋକମାନେ ସିଂହଳ ଦେଶରେ କରନ୍ତି। ରାତିରେ ମୁକ୍ତାକୁ ଗରମ, ଲୁଣା, ତେଲା ଜଳରେ ଡୁବାଇ ରଖିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ମୁକ୍ତାର ରଙ୍ଗ ହାରାଏ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଏହାକୁ ସତ୍ୟିକି ମୁକ୍ତା ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ମୁକ୍ତା ବହୁତ ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ସୁମଧୁର ଗୋଲାକାର, ସେଉଁଠି ଏହାକୁ ଉତ୍ତମ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ମୁକ୍ତା ଉଚିତ ଆକାର, ଗୁରୁତ୍ୱ, ତେଜ, ଧଳା, ଗୋଲାକାର ଓ ସମତଳ ଛିଦ୍ର ଥାଏ, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଥିଲେ ଏହାକୁ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଏଭଳି ମୁକ୍ତାର ଗୁଣ ଓ ମୂଲ୍ୟ ବିଷୟରେ ଶ୍ରୀଗରୁଡ଼ ମହାପୁରାଣର ପୂର୍ବଖଣ୍ଡର ଆଚାରଖଣ୍ଡ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଉନସଠି ଅଧ୍ୟାୟ, ‘ମୁକ୍ତା ପରୀକ୍ଷା’ ନାମକ ଅଧ୍ୟାୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇ ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ତା’ପରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ରବିଦେବଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ମଣିମାଣିକ୍ୟର ମୂଳ ସ୍ରୋତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣାନା କରାଯାଏ। ସେ, ଦେବମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଯେଉଁଠି ସବୁବେଳେ ବିଜୟୀ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିର ଅଭିମାନରେ ଉନ୍ମତ୍ତ ମନ ନେଇ, ସିଂହଳୀ ନାରୀଙ୍କ ନିତମ୍ଭ ଦେଖି ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଏକ ବଡ଼ ହିଲା ଜଳାଶୟର ଗଭୀରତାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେହି ସମୟରୁ, ସେହି ନଦୀ ଗଙ୍ଗା ସମାନ ପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଏବଂ ତା’ଠାରୁ ରାତିରେ, ଏହି ନଦୀ ପାର୍ଶ୍ୱ ମଣିମାଣିକ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିଲା। ଏହାର କୂଳରେ ସୁନ୍ଦର ପଦ୍ମରାଗ ମଣି ଦେଖାଯାଏ, ଜଳରେ ପଦ୍ମରାଗ ମଣି ରହିଥାଏ। ଏହି ମଣିମାଣିକ୍ୟ ବନ୍ଧୂକ, ଗୁଞ୍ଜା, ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପ, ଓ ଜବା ଫୁଲର ରଙ୍ଗ ନିମନ୍ତେ ଚମକେ, ଏହିମାନେ ସମତଳ ଓ ଉଜ୍ୱଳ ରଙ୍ଗ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହାର ରଙ୍ଗ ସିନ୍ନାବର, ପଦ୍ମ, ନୀଳ କମଳ, କେଶର ଓ ଲାକ୍କା ଗୁନ୍ଧର ରଙ୍ଗ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ସମ୍ପର୍ଶରେ ଏହି ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଅପାର ତେଜ ପାଏ। ଏହାର ରଙ୍ଗ କୁସୁମ୍ଭ ଲାଲ ଓ ଗାଢ଼ ନୀଳର ସଂଯୋଗ, ରକ୍ତପଦ୍ମର ଗାଢ଼ ରଙ୍ଗ ପରି ଦେଖାଯାଏ। କିଛି ମଣି ଚକୋରପକ୍ଷୀ ଓ କୋକିଳ ପକ୍ଷୀର ଆଖିର ରସ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ତେଜ, ଦୃଢ଼ତା ଓ ଓଜନରେ, ଏହିମାନେ ସାଧାରଣତଃ କ୍ରିଷ୍ଟଲରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ସମାନ ହୁଏ। କୁରୁବିନ୍ଦ ମଣିରେ ଲାଲିମା ଥାଏ, କିନ୍ତୁ କ୍ରିଷ୍ଟଲରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମଣିରେ ସେହି ଭଳି ନୁହେଁ। ରାବଣ ଗଙ୍ଗା ନଦୀରେ ଉତ୍ପନ୍ନ କୁରୁବିନ୍ଦ ମଣିର ରଙ୍ଗ ମନ୍ଧ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହା ଅନୁଯାୟୀ ହୁଏ। ଏଭଳି କ୍ରିଷ୍ଟଲରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମଣି ତୁମ୍ବୁରୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ମିଳେ। ଯେଉଁ ମଣିର ରଙ୍ଗ ଅଧିକ, ଓଜନ ଭାରି, ମୃଦୁତା ଓ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଯେଉଁମାନେ ଫାଟ, ଛିଦ୍ର, ମେଳ, ତେଜ ହୀନ, କଠିନ ବା ବିକୃତ ରଙ୍ଗ ଥାଏ, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାଭାବିକ ତେଜ କେବଳ ଅଳ୍ପ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି। ଅତି ସୁନ୍ଦର ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ କିଛି ମଣି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ନକଲି ମଣି ହୁଏ। କଳଶ, ପୁରୋଦ୍ଭବ, ସିଂହଳ, ତୁମ୍ବୁରୁ ଏବଂ ମୁକ୍ତାପାଣି ଅଞ୍ଚଳରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ମଣିମାଣିକ୍ୟ, କଳଶରେ ତୁପି ଥିବାରୁ ‘କଳଶ’ ନାମ ହୁଏ; ତୁମ୍ବୁରୁରେ ତାମ୍ର ରଙ୍ଗ ଥିବାରୁ ଏହି ନାମ ହୁଏ। ଶ୍ରୀପୂର୍ଣ୍ଣକରେ ତେଜ ନଥିବାରୁ ଏହି ନାମ ହୁଏ; ପ୍ରକାର ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଏହିମାନଙ୍କର ପ୍ରଭେଦ ଜଣାଯାଏ। ଏଭଳି ଶ୍ରୀଗରୁଡ଼ ମହାପୁରାଣର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମୁକ୍ତା ଓ ମଣିମାଣିକ୍ୟର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଗୁଣ, ମୂଲ୍ୟ ଓ ତାହାର ସଠିକ୍ ପରୀକ୍ଷା ବିଷୟରେ ଆଦରଭାବରେ ବିସ୍ତୃତ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।