ଏହି ଗରୁଡ଼ ପୁରାଣର କଥାରେ, କହାଯାଏ ଯେ ଯେଉଁ ମହାପୁରୁଷ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ଭୋଗ କରନ୍ତି, କୌଣସି ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ନଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ। ତାଙ୍କର ଶାସନକ୍ଷେତ୍ରରେ, ଚାରିପଟେ ହଜାର ଯୋଜନା ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସମସ୍ତ ଅପମଙ୍ଗଳ ଦୂରେଇଯାଏ। ଏଠି, ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରୁ, ସବୁଠାରୁ ଶୁଦ୍ଧ ଦୁଧର ରଙ୍ଗ, ଉତ୍ତମ ଗାୟରୁ ପଡ଼ିଥିଲା। ସେଇ ମୂଳ, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରୁ ଆସିଥିଲା, ଏହି ବେଳେ ଓଷ୍ଟ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କଲା। ଯେତେବେଳେ ଦୁଧ-ଜଳର ଧାରା ତା’ଉପରେ ବର୍ଷିଲା, ସେଇ ମୂଳ ଓଷ୍ଟ୍ରରେ ବସି, ମୁକ୍ତାର ରୂପ ନେଲା। ଏହି ମୁକ୍ତାଗୁଡ଼ିକୁ ସିଂହଳିକା, ପାରଲୌକିକ, ସୌରାଷ୍ଟ୍ର, ତାମ୍ରପର୍ଣ୍ଣ ଓ ପରଶବ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ଏହି ମୁକ୍ତାଗୁଡ଼ିକି ଓଷ୍ଟ୍ରରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ରଙ୍ଗ କମ୍ ନୁହେଁ, ବଡ଼-ଛୋଟ, ଆକାର, ଗୁଣ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଥକ୍କରିତ। ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ମାଟିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମୁକ୍ତାର ବିଶେଷତା ଦିଗରେ ମନ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ବରଂ ତାଙ୍କର ଆକାର ଓ ରୂପ ଦିଗରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେବା ଉଚିତ୍। ଏହି ଓଷ୍ଟ୍ର ଜନିତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁକ୍ତା ଓ ଏକ ଅନ୍ୟ ମୁକ୍ତା, ଯାହା ଅଳ୍ପ ଓଜନର—ଯଦି ଏହା ଅର୍ଦ୍ଧ ମାଷା କମ୍ ଥାଏ, ତେବେ ତାହାର ମୂଲ୍ୟ ଦୁଇ ପଞ୍ଚମାଂଶ ହ୍ରାସ ପାଏ। ଯଦି ଏହା ଅର୍ଦ୍ଧ କିମ୍ବା ଦୁଇ ମାଷା ଅଧିକ ହୁଏ, ତେବେ ତାହାର ମୂଲ୍ୟ ହଜାର ଏବଂ ତିନିଶ ଗୁଣା ଅଧିକ ହୁଏ। ଯଦି ଏହା ଅର୍ଦ୍ଧ ମାଷା ଅଧିକ ହୁଏ, ତେବେ ଏହାର ମୂଲ୍ୟ ଏକୋଇଶ ଶତ ହୁଏ; ଯଦି ଏହା ଏକ ଓ ଅର୍ଦ୍ଧ ମାଷା ଅଧିକ ହୁଏ, ତେବେ ଏହାର ମୂଲ୍ୟ ଶତ ହୁଏ—ଏହା ଯଦି ଉଚିତ୍ ଗୁଣ ଧାରଣ କରେ। ଯଦି ଏହାର ଓଜନ ଷୋଳ ରେ ଅଧିକ କମ୍ ଥାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ‘ଦାର୍ବିକ’ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଯଦି ଦୁଇ ଦଶ ରେ କମ୍ ଥାଏ, ତେବେ ‘ଭବକ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତିରିଶ ଓଜନ ଥିଲେ ‘ଶିକ୍ୟ’ ନାମ ଦିଆଯାଏ। ଚାଳିଶ ଥିଲେ ମୂଲ୍ୟ ତିରିଶ ହୁଏ। ସାଠି ଥିଲେ ‘ନିକରଶୀର୍ଷ’ କୁହାଯାଏ; ତାହାର ମୂଲ୍ୟ ଚଉଦ, ଏଗାର, ଓ ନଅ—ଏହି ଅନୁକ୍ରମରେ। ଏହି ସମସ୍ତ ମୁକ୍ତା ନେଇ, ଖାଦ୍ୟପାତ୍ରରେ ରଖି, ଜମ୍ବିରା ଫଳର ରସରେ ରନ୍ଧିବା ଉଚିତ୍। ଏହାକୁ କାଉଡ଼ି ଲେପିଥିବା ମାଛର ପାତ୍ରରେ ରଖି, ଏହାକୁ ରନ୍ଧିବା ଓ ପରେ ବିଲାଇ ପ୍ରସ୍ରାବର ପାତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରିବା ଚାଲିଥାଏ। ପରେ ଶୁଦ୍ଧ, ଦାଗ୍ ହୀନ ବସ୍ତ୍ରରେ ଘସିଲେ, ମୁକ୍ତା ସ୍ୱଚ୍ଛ ଏବଂ ବିଶିଷ୍ଟ ଗୁଣ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ସହିତ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ। ଏହିପରି, ରୂପାକୁ ଯେତେବେଳେ ଶତ ଭାଗ ସୁନା ସହିତ ମିଶାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଧଳା କାଚ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଏପରି କୌଶଳୀ ଲୋକମାନେ ସିଂହଳ ଦେଶରେ ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ରାତିରେ, ମୁକ୍ତାକୁ ଉଷ୍ଣ, ଲୁଣିଆ, ତେଲିଆ ଜଳରେ ଡୁବାଇବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁ ମୁକ୍ତା ତାର ରଙ୍ଗ ହରାଏ ନାହିଁ, ସେହି ମୁକ୍ତାକୁ ପ୍ରମାଣିକ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ୍। ଏକ ମୁକ୍ତା ଯଦି ବହୁତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ସୁମଧୁର ଗୋଳ ଥାଏ, ସେଉଁଥିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଦେଖାଯାଏ। ଯଦି ଏହା ଉଚିତ୍ ଆକାର, ଭାରି, ଚମକଦାର, ଧଳା, ସୁଗୋଳ ଏବଂ ସମ ଛିଦ୍ର ଥାଏ, ତେବେ ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଏକାତ୍ମ ରୂପେ ଥିବା ମୁକ୍ତାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ମିଳିଛି ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଏହିପରି ମୁକ୍ତାର ପରୀକ୍ଷା, ତାହାର ଗୁଣ ଓ ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ବିଷୟରେ, ଶ୍ରୀ ଗରୁଡ଼ ମହାପୁରାଣର ପୂର୍ବଖଣ୍ଡର ଆଚାରଖଣ୍ଡ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଉନଷ୍ଟିଏ ଅଧ୍ୟାୟରେ ‘ମୁକ୍ତା ପରୀକ୍ଷା’ ନାମକ ବିଷୟ ଏଠି ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ପରେ କଥା ଆସେ ଯେ, ସୂର୍ୟଦେବ ମହାତ୍ମା, ମଣିମାଣିକ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉତ୍ସ। ସେ, ଦେବମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ସଦା ବିଜୟୀ, ନିଜ ଶକ୍ତିର ଗର୍ବରେ ଉନ୍ମଦିତ ଚିତ୍ତ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ସିଂହଳୀ ନାରୀଙ୍କ ନିତମ୍ଭ ଦେଖି ସେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ବଡ଼ ହ୍ରଦର ଗଭୀରତାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠୁଁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସେଇ ନଦୀ ମହାପୁଣ୍ୟ ଫଳ ଦେଇଥିବା ଗଙ୍ଗା ସମାନ ହୋଇଗଲା। ଏବଂ ତାହା ପରେ, ରାତିରେ ତାହାର ତୀର ମଣିମାଣିକ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିଲା। ସେଠାରେ, ତୀରରେ ଶୁଭ୍ର ମାଣିକ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ଜଳରେ ପଦ୍ମରାଗ ମଣି ରହିଛି। ସେମାନେ ବନ୍ଧୂକ, ଗୁଞ୍ଜା, ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପ, ଓ ଜବା ଫୁଲର ରଙ୍ଗରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ସମ ଏବଂ ଆକର୍ଷଣୀୟ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା। ସେମାନଙ୍କର ରଙ୍ଗ ହେଉଛି ହିଙ୍ଗୁଳ, ପଦ୍ମ, ନୀଳ କମଳ, କେଶର ଓ ଲାକର ରସ ପରି। ସୂର୍ୟର କିରଣ ସମ୍ପର୍କରେ ଆସି, ସେମାନେ ତା’ର ଆଲୋକ ଏକତ୍ରିକରଣ ଦ୍ୱାରା ଦୀର୍ଘ ଚମକ ପାଉଥିବା। ଏହାର ରଙ୍ଗ କୁସୁମ୍ଭ ଲାଲ ଓ ଗାଢ଼ ନୀଳର ମିଶ୍ରଣ, ଲାଲ ପଦ୍ମର ଗଭୀର ରଙ୍ଗ ପରି। କିଛି ମଣି ଚକୋର ଓ କୋକିଳ ପୁରୁଷ ପକ୍ଷୀର ଆଖିର ରୂପ ସମାନ ଦେଖାଯାଏ। ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, କଠିନତା ଓ ଭାରରେ ସେମାନେ ପ୍ରାୟଃ ସ୍ଫଟିକ ମୁଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ସମାନ। କିନ୍ତୁ କୁରୁବିନ୍ଦ ମଣିରେ ଯେପରି ଲାଲିମା ଥାଏ, ସେହିପରି ଏଠି ନଥାଏ। ଏହିପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଶୁଭ୍ର ମୁକ୍ତା ଓ ମଣିମାଣିକ୍ୟର ଉତ୍ପତ୍ତି, ତାଙ୍କର ଗୁଣ ଓ ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଏହି ପବିତ୍ର ଗରୁଡ଼ ପୁରାଣରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।