ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ହୀରା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ସେହି ହୀରା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ପୁରଣା ପରି ଚମକୁଥିଲା ଏବଂ ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଥିଲା। ଏପରି ହୀରା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମଣି ଗୁଡ଼ିକର ଯାଞ୍ଚ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ଥିବା ଅଠଷଠିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଏଠାରେ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ଆମେ ମୁକ୍ତା ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ପ୍ରକାର ବିଷୟରେ ଶୁଣିବା। ମୁକ୍ତା ଅନେକ ଜାତିର ଜନ୍ତୁ ଓ ବସ୍ତୁରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ—ହାତୀ, ମେଘ, ବନ୍ଦର, ଶଂଖ, ମାଛ, ସର୍ପ, ଶୁଙ୍ଗ, ଏବଂ ବାଁସରୁ। ଏହି ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ମଣିର ମୂଳ ଉତ୍ସ ସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ। ଚର୍ମ, ଲବଣ, ସର୍ପ ଓ ତିମି, ଏବଂ ଶଂଖ ଓ ବନ୍ଦରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମୁକ୍ତା ମଧ୍ୟରେ ଏଠି ଆଠ ପ୍ରକାର ମୁକ୍ତାକୁ ରତ୍ନ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି। ଶଂଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମୁକ୍ତା ଶଂଖର ରଙ୍ଗ ସହିତ ମେଳ ଖାଏ, ଏହା ଆକାରରେ ବଡ଼ ଓ ଗୋଲା ଏବଂ ଦେଖିବାକୁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ହୁଏ। ‘କମ୍ବବଃ’ ନାମକ ମୁକ୍ତା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶଂଖର ବଂଶର, ଯାହା ବାଣ ଦ୍ୱାରା ମୁଖରେ ସ୍ପର୍ଶିତ ହୋଇଥାଏ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ମୁକ୍ତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଗୋଲା, ହଲକା ରଙ୍ଗର ଏବଂ ଚମକ ହୀନ। ମାଛ ମୁଖରେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତା ତିଆରି ହୁଏ, ଏହି ମାଛମାନେ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବସୋବାସ କରନ୍ତି। କେବେ କେବେ ପୃଥିବୀର କିଛି ସ୍ଥାନରେ ବନ୍ଦର ପରି ଅଦ୍ଭୁତ ମୁକ୍ତା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ବାଁସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମୁକ୍ତା ଦେବତାମାନେ ଭୋଗ କରୁଥିବା ସ୍ଥାନରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ସାଧାରଣ ସ୍ଥାନରେ ନୁହେଁ। ଏମାନଙ୍କର ଚମକ ଶୁଦ୍ଧ ଧୋଇଥିବା ଚାନ୍ଦି ପରି ଏବଂ ତଳୱାରର ଧାର ପରି ଚକଚକି ହୁଏ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପାଦିତ ମୁକ୍ତା ସର୍ପମୁଣ୍ଡରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ଏବଂ ଏହି ମୁକ୍ତା ଅତି ଚମକଦାର ହୁଏ। ବଡ଼ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ରକ୍ଷା ନିମିତ୍ତେ ଯେତେବେଳେ ଏକ ବଡ଼ ଅନୁଷ୍ଠାନ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଏହି ମୁକ୍ତା ମହଳର ଶୀର୍ଷରେ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଆକାଶ ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ଢାକିଯାଏ, ମେଘର ଭାରରେ ସେମାନେ ଝୁଲିପଡ଼ନ୍ତି। ସର୍ପମୁଣ୍ଡରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ମୁକ୍ତା ଯଦି ସର୍ପର ଫଣିରେ ରହିଯାଏ, ତେବେ ଅନ୍ୟମାନେ ତାହାକୁ କ୍ଷତି କରନ୍ତି। ଏହି ମୁକ୍ତାର ଚମକ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଆବୃତ କରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦିଶେ, ଏହାର ଚକ୍ର ଆକାଶରେ ପ୍ରକଟ ହେଉଥିବା ପରି ଲାଗେ। ଦିନେ ଯେପରି ଚମକେ, ରାତିର ଗଢ଼ା ଅନ୍ଧାରରେ ମଧ୍ୟ ସେଉଁପରି ଆଲୋକ ଦିଏ। ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କହିପାରିବି, ଏହି ମୁକ୍ତାର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିହେବ ନାହିଁ—ପୃଥିବୀ ସମସ୍ତ ସୋନାରେ ଭରିଗଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ସମାନ ହୁଏନି। ଏହି ମୁକ୍ତା ଯେଉଁ ଲୋକ ପାଉଛି, ସେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀର ଉପଭୋଗ କରେ, ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ଶୂନ୍ୟ ଭାବେ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଅବସ୍ଥା ରହିଥାଏ। ଏହା ଚାରିପାଖ ବିନ୍ଦୁରୁ ହଜାର ଯୋଜନା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଅପମଙ୍ଗଳକୁ ଦୂର କରେ। ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗାଈର ଦୁଧ ପରି ଶୁଦ୍ଧ ରଙ୍ଗ ଅତି ଉତ୍ତମ। ଏହି ବୀଜ, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ସରୁ ଆସିଥିଲା, ତାହା ଶୁଙ୍ଗର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା; ଯେତେବେଳେ ଦୁଧ-ଜଳ ଧାରା ବର୍ଷା ହେଲା, ସେହି ବୀଜ ଶୁଙ୍ଗର ଭିତରେ ଥିବାବେଳେ ମୁକ୍ତାର ରୂପ ନେଲା। ଏହି ମୁକ୍ତା ହେଉଛି ସିଂହଳିକା, ପରଲୌକିକ, ସୌରାଷ୍ଟ୍ର, ତାମ୍ରପର୍ଣ୍ଣୀ ଏବଂ ପରଶବ ଦେଶର। ଶୁଙ୍ଗରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ମୁକ୍ତା କେବେ ମନ୍ଦ ରଙ୍ଗର ହୁଏନି, ଏହି ମୁକ୍ତା ତାଙ୍କର ଆକାର, ରୂପ, ଗୁଣ ଓ ଚମକ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ମୁକ୍ତା ଖଣିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ବିଶେଷତା ଦେଖି ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ତାଙ୍କର ଆକାର ଓ ରୂପକୁ ଆଧାର କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ଶୁଙ୍ଗ ଜନିତ ଚମକଦାର ମୁକ୍ତା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଓଜନର ମୁକ୍ତା—ଯଦି ସେହି ମୁକ୍ତା ଅର୍ଦ୍ଧ ମାଷା କମ୍ ହୁଏ, ତେବେ ତାହାର ମୂଲ୍ୟ ଦୁଇ-ପଞ୍ଚମାଂଶ ହ୍ରାସ ପାଏ। ଯଦି ଏହା ଅର୍ଦ୍ଧ କିମ୍ବା ଦୁଇ ମାଷା ଅଧିକ, ତେବେ ତାହାର ମୂଲ୍ୟ ଏକ ହଜାର ଏବଂ ତିନି ଶତ ଗୁଣା ଅଧିକ ହୁଏ। ଯଦି ଏହା ଅର୍ଦ୍ଧ ମାଷା ଅଧିକ, ତେବେ ତାହାର ମୂଲ୍ୟ ଏକୋଇଶ ଶତ ଏବଂ ତିନି ଗୁଣା; ଏକ ଅଧ ମାଷା ଅଧିକ ହେଲେ, ତାହାର ମୂଲ୍ୟ ଶତ ହୁଏ, ଯଦି ଉଚିତ୍ ଗୁଣ ଥାଏ। ଯଦି ଏହି ମୁକ୍ତାର ଓଜନ ଷୋଳ ରେ ହ୍ରାସ ହୁଏ, ଅନୁଭବୀମାନେ ଏହାକୁ ‘ଦାର୍ବିକା’ କୁହନ୍ତି। ଯଦି ଦୁଇ ଦଶ ରେ ହ୍ରାସ, ତେବେ ‘ଭବକ’ କୁହାଯାଏ। ତିରିଶି ଓଜନକୁ ‘ଶିକ୍ୟ’ କୁହାଯାଏ। ଚାଳିଶି ହେଲେ, ମୂଲ୍ୟ ତିରିଶି। ଷଠିକୁ ‘ନିକରଶୀର୍ଷ’ କୁହାଯାଏ; ତାହାର ମୂଲ୍ୟ ଚଉଦ, ଏଗାର ଓ ନଅ ତାଙ୍କର କ୍ରମିକ ମୂଲ୍ୟ। ଏହି ସମସ୍ତ ମୁକ୍ତାକୁ ନେଇ, ଖାଦ୍ୟ ପାତ୍ର ନେଇ, ଜମ୍ବିର ଫଳର ରସରେ ରନ୍ଧିବା ଉଚିତ୍। ପରେ ମାଟି ଲାଗା ମାଛ ପାତ୍ରରେ ରଖି ରନ୍ଧିବା, ତାପରେ ବିଲାଇ ମଳ ପାତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରିବା। ଏପରି ରୀତିରେ ପବିତ୍ର ଓ ନିର୍ମଳ ବସ୍ତ୍ରରେ ଘସିଲେ, ମୁକ୍ତା ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ଗୁଣ ଏବଂ ଚମକରେ ଭରିଯାଏ। ଏହିପରି, ଯଦି ଏକ ଶତ ଭାଗ ସୁନା ସହିତ ଚାନ୍ଦିକୁ ମିଶାଯାଏ, ତେବେ ସେ ଧଳା କାଚ ପରି ଦେଖାଯାଏ।