ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ରତ୍ନବିଦ୍ୟାର ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଜ୍ଞାନ ରହିଛି । ଏଠିରେ ପ୍ରଥମେ ହିରାର ବିଶେଷତା ଓ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ କହାଯାଏ । ଏକ ହିରା ଆରମ୍ଭରେ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଯେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଗଠିତ କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହାର ଦୋଷ ଆସିପାରେ । ଏହିକାରଣରୁ, ଯେଉଁ ଜନନୀ ଭଲ ସନ୍ତାନ ପ୍ରାପ୍ତିର ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏକ ଉତ୍ତମ ହିରା ମଧ୍ୟ ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ଲୋହା, ଲାଲ୍ ପଦ୍ମରାଗ ଓ ଗୋମେଦ ଦ୍ୱାରା ଦକ୍ଷ ଲୋକେ ହିରାର ନକଲ ତିଆରି କରନ୍ତି । ଏହି ନକଲ ହିରା ଚିହ୍ନଟି ପାଇଁ ସ୍ଫଟିକ, ବଜ୍ର, ଓ ଧାର ଦ୍ୱାରା ପରୀକ୍ଷା କରାଯିବା ଉଚିତ୍ । ସତ୍ୟ ହିରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଘସିପାରେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ହିରାକୁ ଘସିପାରିବେ ନାହିଁ । ଯଦି ଏହି ନିୟମ ଭଙ୍ଗ ହୁଏ, ତେବେ ଏହା ନକଲ ହିରା ବୋଲି ଜଣାଯିବ । ଏକ ହିରାକୁ କେବଳ ଅନ୍ୟ ଏକ ହିରା ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ଘସିପାରିବା ସମ୍ଭବ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ । ସଜାଇଥିବା ହିରାର ଚମକ ଉପରକୁ ବଢ଼ିନଥାଏ; ବାମ-ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଘସିଲେ, ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଘାତ ଲାଗେ । ଏହାର ଚୂଡ଼ା ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲେ, କିମ୍ବା ଦାଗ, ରେଖା କିମ୍ବା ରଙ୍ଗ ହ୍ରାସ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଏହି ହିରା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚମକ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ଏକ ରାଜା ଏହା ପିନ୍ଧିଲେ ଅତି ଆନନ୍ଦ ଲାଗେ । ଏପରେ ରତ୍ନବିଶେଷ ପରୀକ୍ଷା ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ ହୁଏ । ଏହା ପରେ ମୁକ୍ତାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ପ୍ରକାର ବିଷୟରେ କଥା ଆସେ । ମୁକ୍ତା ହାତୀ, ମେଘ, ବନ୍ଦର, ଶଙ୍ଖ, ମାଛ, ସର୍ପ, ଶୁଙ୍ଖୁଚିପ୍ରାଣୀ, ଓ ବାଁସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ମୂଳ ସ୍ଥାନରେ ମୁକ୍ତାର ଉତ୍ପତ୍ତି ସଦା ନିଶ୍ଚିତ ଅଟୁଟ ରହିଛି । ଚର୍ମ, ଲବଣ, ସର୍ପ ଓ ତିମି (ତିମି ମାଛ), ଏବଂ ଶଙ୍ଖ ଓ ବନ୍ଦର ମୁକ୍ତା ସହିତ, ଏଠି ମୁକ୍ତାର ଆଠ ପ୍ରକାର ବିଦ୍ୟାମାନ ବୋଲି ରତ୍ନବିଦ୍ୟାରେ ଦକ୍ଷ ଲୋକେ କହନ୍ତି । ଶଙ୍ଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମୁକ୍ତା ତାହାର ମୂଳ ରଙ୍ଗର ସମାନ, ବଡ଼ ଓ ମନୋହର ଗୋଳାକାର ହୁଏ । 'କମ୍ବବ' ବୋଲାଯାଉଥିବା ମୁକ୍ତା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶଙ୍ଖ ବଂଶର, ଯାହାକୁ ଧନୁଷ ତାର ମୁଖରେ ଛୁଇଁଛି । ଏଠିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମୁକ୍ତା ଗୋଳାକାର, ହଳକା ରଙ୍ଗ ଓ ଅଲ୍ପ ଚମକ ଥାଏ । ଏହିପରି, ମୁକ୍ତା କେତେକ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀର ମୁଖରେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବାସ କରନ୍ତି । କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ମାଟି ଭିତରେ ବନ୍ଦର ପରି ଅଦ୍ଭୁତ ମୁକ୍ତା ମିଳେ । ବାଁସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମୁକ୍ତା ସାଧାରଣ ସ୍ଥାନରେ ନୁହେଁ, ଦେବତାମାନେ ଭୋଗ କରୁଥିବା ସ୍ଥାନରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ । ଏହି ମୁକ୍ତା ସ୍ଫଟିକ ପରି ଧୋଇଯାଇଥିବା ଚାନ୍ଦିର ଦ୍ରବ୍ୟ ସମାନ ଚମକ ଓ ତଳୱାରର ଧାର ସମାନ ଦୀପ୍ତି ଥାଏ । ଏମାନେ ଚମକିଥିବା ଓ ଧର୍ମିକ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସୂତ ହୁଏ—ଏହି ହେଉଛି ସର୍ପମୁଣ୍ଡରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମୁକ୍ତା । ଏକ ବଡ଼ ସୁରକ୍ଷା ବିଧି କରାଯିବାବେଳେ ଏହି ମୁକ୍ତା ମହଳ ଉପରେ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଏ । ଏବେଳେ ଆକାଶରେ ଧନ-ଧାନ୍ୟର ଭଣ୍ଡାର ମେଘ ଭାରରେ ଝୁଲିଯାଏ । ସର୍ପମୁଣ୍ଡରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ମୁକ୍ତା ସର୍ପର ଫଣିରେ ରହିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ତାହାକୁ କ୍ଷତି କରନ୍ତି । ଏହି ମୁକ୍ତାର ଚମକ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବ୍ୟାପିଥାଏ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ତାଲିକା ଆକାଶରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ । ଦିନେ ଯେପରି ଚମକୁଥାଏ, ଅନ୍ଧାର ରାତିରେ ମଧ୍ୟ ସେପରି ଆଲୋକିତ କରେ । ଏହାର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ—ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ଭରି ଦେଲେ ମଧ୍ୟ । ଏହି ମୁକ୍ତା ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାଏ, ଧାରଣକାରୀ ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଉପଭୋଗ କରେ, କୌଣସି ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ ନଥାଏ । ଏହି ଅବସ୍ଥା ଥିବା ସମୟରେ ଏହା ଚାରିପାଖ ୧୦୦୦ ଯୋଜନା ଅଞ୍ଚଳରୁ ସମସ୍ତ ଅପଶକୁ ଦୂର କରେ । ମୁକ୍ତାର ଅନେକ ରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗାଈଁର ଦୁଧର ଶୁଦ୍ଧ ଧଳା ରଙ୍ଗ ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ । ଏହି ବୀଜ, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରୁ ଆସିଥିଲା, ଶୁଙ୍ଖୁଚିପ୍ରାଣୀରେ ପ୍ରବେଶ କଲା; ଯେତେବେଳେ ଦୁଧ-ପାନୀୟ ଧାରା ଏହି ମୁକ୍ତା ଉପରେ ବର୍ଷା ହେଲା, ବୀଜ ଶୁଙ୍ଖୁଚିପ୍ରାଣୀ ଭିତରେ ବସି ମୁକ୍ତା ହେଲା । ଏହି ମୁକ୍ତାମାଣି ହେଉଛି ସିଂହଳିକା, ପରଲୌକିକ, ସୌରାଷ୍ଟ୍ର, ତାମ୍ରପର୍ଣ୍ଣ, ଓ ପରଶବ ଏହି ସ୍ଥାନର । ଶୁଙ୍ଖୁଚିପ୍ରାଣୀରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ମୁକ୍ତାମାଣି ରଙ୍ଗରେ ଅଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଆକୃତି, ଆକାର, ଗୁଣ ଓ ଚମକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ଖଣିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମୁକ୍ତାର ଅଲ୍ପ ଅପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏହାର ଆକୃତି ଓ ଆକାର ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଉଚିତ୍ । ଏହି ଶୁଙ୍ଖୁଚିପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମିତ ଚମକଦାର ମୁକ୍ତା ଓ ଅନ୍ୟ ଏକ ଅଳ୍ପ ଓଜନ ଥିଲେ—ଯଦି ଏହା ଅର୍ଧ ମାଷା କମ୍ ହୁଏ, ତେବେ ମୂଲ୍ୟ ଦୁଇ-ପଞ୍ଚମାଂଶ ହ୍ରାସ ପାଏ । ଯଦି ଏହା ଅର୍ଧ କିମ୍ବା ଦୁଇ ମାଷା ଅଧିକ ହୁଏ, ତେବେ ଏହାର ମୂଲ୍ୟ ଏକ ହଜାର ତିନି ଶତ ଗୁଣା ବଢ଼ିଯାଏ ।