ଏକ ସମୟର କଥା, ଏହି ଧରାରେ ଏମିତି ଲୋକ ଥିଲେ, ସେମାନେ ସଦା ବଜ୍ର ଧାରଣ କରିଥିଲେ—ଏହି ବଜ୍ର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶିଖର, ନିର୍ମଳ ଓ ଦୋଷରହିତ ଥିଲା, ଏବଂ ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତି ଓ ଶରୀରରେ ପିନ୍ଧିଥିଲେ। ଏହିପରି ବଜ୍ର ଧାରଣ କଲେ, ସେମାନେ ସାପ, ଅଗ୍ନି, ବିଷ, ବାଘ, ଚୋର, ଜଳ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବିପଦରୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରହିଥିଲେ। ବଜ୍ରଟି ଯଦି ଦୋଷରହିତ ଓ ଚିରନ୍ଦ୍ର ହୁଏ, ଏବଂ ଏହାର ଓଜନ କୁମୁଡି ଚାଉଳର କିଶୋରିଶ କି ଏକେଇଶ ଗ୍ରାମ ହୁଏ, ତେବେ ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ। ଯଦି ଏହି ଓଜନର ତୃତୀୟାଂଶ, ଅର୍ଧାଂଶ କିମ୍ବା ଚତୁର୍ଥାଂଶ କମ୍ ଥାଏ, କିମ୍ବା ଏହା ତେର କିମ୍ବା ତିରିଶ ଗ୍ରାମ ହୁଏ, ତେବେ ସେଗୁଡିକୁ ଅନୁପାତିକ ଭାଗରେ ଗଣନା କରାଯାଏ। ଏହା ସପ୍ରଥମେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ମୂଲ୍ୟ ହେଉଛି ବାରଟି ଚାଉଳ ଗ୍ରାମ ସମାନ। ତଥାପି, ବଜ୍ର ପିନ୍ଧିବା ପ୍ରଣାଳୀ କେବଳ ଚାଉଳର ଓଜନ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଜ୍ର ଯଦି ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ଏହା ପାଣିକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଅଳ୍ପ ଦୋଷ ଥିଲେ, ସେଥି ପ୍ରକାଶିତ କି ଅପ୍ରକାଶିତ ହେଉ, ଏହା ଦୋଷଗ୍ରସ୍ତ ମାନାଯାଏ। ଏହି ଦୋଷ ଦୃଶ୍ୟମାନ, ବହୁତ, ଛୋଟ କିମ୍ବା ବଡ଼ କିଛି ହେଉ, ସେ ଦେଖିପାରିବା ଯୋଗ୍ୟ। ଯଦି ଏହାର ଅଳଙ୍କାରରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୋଷ ଥାଏ, ତେବେ ଏହା ଦୋଷିତ ମାନାଯାଏ। ଏକ ବଜ୍ର ଯଦି ଆରମ୍ଭରେ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଅଳଙ୍କାର ଲାଗିବା ବେଳେ ଦୋଷ ଆସିଯାଏ, ତେବେ ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷ ହୁଏ। ଏଠାରେ ବିଶେଷ କଥା, ଯଦି କୌଣସି ଜନନ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ମହିଳା ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଜ୍ର ମଧ୍ୟ ପିନ୍ଧନ୍ତି, ତେବେ ସେଉଁଠି ଅନୁଚିତ ମନାଯାଏ। ଲୋହା, ଲାଲ୍ ମଣି ଓ ଗୋମେଦ ଦ୍ୱାରା ଚତୁର କାରିଗର ନକଲ ବଜ୍ର ତିଆରି କରନ୍ତି। ଏହାର ପରୀକ୍ଷା କ୍ରିଷ୍ଟଲ, କୋରଣ୍ଡମ୍ ଓ ଧାର ଶିଳା ଦ୍ୱାରା କରାଯାଏ। ସତ୍ୟ ବଜ୍ର ଏମିତି ସମସ୍ତ ଶିଳାକୁ ଚିରିପାରିବ, କିନ୍ତୁ ଏମାନେ ବଜ୍ରକୁ କେବେ ଚିରିପାରିବେ ନାହିଁ। ମିଥ୍ୟା ବଜ୍ରକୁ ନିପୁଣମାନେ ଏହାର ବିପରୀତ ଗୁଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଏକ ବଜ୍ର କେବଳ ଅନ୍ୟ ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ଚିରିପାରିବ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ବଜ୍ର ଅଳଙ୍କାରରେ ଲାଗିଥାଏ, ସେଗୁଡିକର ତେଜ ଉପରକୁ ଉଠେ ନାହିଁ; ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଘସିଲେ, ତାହା ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଆଘାତ ପାଏ। ଯଦି ଏହାର ଶିଖର ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, କିମ୍ବା ଏହାରେ ଦାଗ, ରେଖା କିମ୍ବା ବର୍ଣ୍ଣ ଦୋଷ ଥାଏ, ତେବେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ମାନାଯାଏ। ତଥାପି, ଏହିପରି ଏକ ବଜ୍ର ଯଦି ରାଜା ପିନ୍ଧନ୍ତି—ଏହା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଝଲକ ଭଳି ଉଜ୍ୱଳ—ସେ ଦେଖିବାକୁ ଅତି ଆନନ୍ଦଦାୟକ ହୁଏ। ଏହିପରି ବଜ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ମଣିର ପରୀକ୍ଷା ବିବରଣ ଅଧ୍ୟାୟ ଏଠି ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ମୁକ୍ତା ବିଷୟରେ କହିବି। ମୁକ୍ତା ହାତୀ, ମେଘ, ବନ୍ଦର, ଶଂଖ, ମାଛ, ସାପ, ଶୁଙ୍ଗ ଓ ବାଁଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରମୁଖ ମଣିର ମୂଳ ଉତ୍ସ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଥାଏ। ଚର୍ମ, ଲବଣ, ନାଗ, ତିମି, ଶଂଖ ଓ ବନ୍ଦର ମୁକ୍ତା ତଥା ମାଛ ଜନ୍ମ ମୁକ୍ତା ସମେତ ଏଠାରେ ଆଠ ପ୍ରକାର ମୁକ୍ତା ବିବେଚକ ମଣି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କୁହନ୍ତି। ଏଠାରେ ଶଂଖ ମୁକ୍ତା ତାହାର ଉତ୍ସର ରଙ୍ଗରେ ଥାଏ, ବଡ଼ ଓ ମନୋହର ଗୋଲାକାର ହୁଏ। 'କମ୍ବବ' ନାମକ ମୁକ୍ତା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶଂଖ ବଂଶର, ଯାହାକୁ ଧନୁର ତନ୍ତୁ ମୁଖରେ ଛୁଇଁଛି। ଏଠାରେ ଏକ ମୁକ୍ତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଗୋଲାକାର, ହ୍ଳାଦ ରଙ୍ଗର ଓ ତେଜ ହୀନ ଥାଏ। ମୁକ୍ତା ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମୁଖରେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେମାନେ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବସିଥାନ୍ତି। କେବେ କେବେ ଭୂମିର କିଛି ସ୍ଥାନରେ ବନ୍ଦର ଭଳି ଅଦ୍ଭୁତ ମୁକ୍ତା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ବାଁଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମୁକ୍ତା ଦେବତାମାନେ ଉପଭୋଗ କରୁଥିବା ସ୍ଥାନରେ ହୁଏ, ସାଧାରଣ ସ୍ଥାନରେ ନୁହେଁ। ସେଗୁଡିକର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଧୋଇଥିବା ଚାନ୍ଦି ଭଳି ଏବଂ ତାଲୱାର ଧାର ଭଳି ଚମକେ। ଏହି ଲାଲିତ୍ୟ ଥିବା ମୁକ୍ତା ଧର୍ମିକ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପାଦିତ ହୁଏ—ଏହି ମୁକ୍ତା ସାପର ମୁଣ୍ଡରୁ ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା। ଯେତେବେଳେ ବଡ଼ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରକ୍ଷା କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ଏହା ମହଳର ଚୂଡ଼ାରେ ରଖାଯାଏ। ଆକାଶ ଧନରେ ଢାକାଯାଏ, ମେଘର ଓଜନରେ ତଳକୁ ଝୁଲିଯାଏ। ଯଦି ସାପର ମୁଣ୍ଡରୁ ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା ମୁକ୍ତା ସାପର ଫଣି ଭିତରେ ରହିଯାଏ, ତେବେ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ କ୍ଷତି କରନ୍ତି। ଏହି ମୁକ୍ତାର ତେଜ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଆବୃତ କରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଚମକେ, ଏବଂ ଏହାର ଚକ୍ର ଆକାଶରେ ପ୍ରକାଶିତ ଦେଖାଯାଏ। ଯେପରି ଦିନରେ ଏହି ମୁକ୍ତା ଚମକେ, ସେପରି ଏହା ରାତିର ଅନ୍ଧକାରକୁ ମଧ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରେ। ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କହେଁ, ଏହି ମୁକ୍ତାର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିହେବ ନାହିଁ—ଯଦି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ସୁନାରେ ଭରିଯାଏ ମଧ୍ୟ।