ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଗରୁଡ଼ ପୁରାଣରେ ବିବିଧ ମଣି ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ ପଥର ବିଷୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ନନା ମିଳିଥାଏ । ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ ହୀରା ଚୟନ କରାଯିବ, ତାହା ଶଂଖ, ପଦ୍ମ କିମ୍ବା କ୍ରିଷ୍ଟାଲ ଭଳି ଶୁଭ୍ର ଓ ନିର୍ମଳ ହେବା ଉଚିତ୍ । କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଯେଉଁ ହୀରା ପିନ୍ଧିବେ, ସେହି ହୀରା ଖରଗୋଷ ରଙ୍ଗ, କାଫେ ରଙ୍ଗ କିମ୍ବା ଚକ୍ଷୁ ଭଳି ରୂପ ନେଇଥିବା ଦେଖାଯିବା ଚାହିଁଦା । ଏହି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ଭିତରେ ରାଜାମାନେ ପାଇଁ ଦୁଇ ପ୍ରକାର 'ବଜ୍ର' ରଙ୍ଗ ବିଶେଷ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି, ଯେଉଁ ମାନ୍ୟ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କୁ ଲାଗୁ ହୁଏ ନାହିଁ । ଯେଉଁ ହୀରା ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଓ ସମସ୍ତ ରଙ୍ଗର ସାମ୍ୟ ଧାରଣ କରେ, ତାକୁ ସାର୍ବଜନୀନ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ । ଉପର ଓ ତଳ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ରଙ୍ଗ ମିଶ୍ରଣ ହୁଏ, ଏହାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇ ଚୟନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । କେବଳ ପଥ ବା ରୂପ ଭେଦ ଦ୍ୱାରା 'ବଜ୍ର' ଚୟନ କରିବା ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ଯଦି ହୀରାର ଏକ ମୁଣ୍ଡ ଭାଗ ଫାଟିଯାଏ କିମ୍ବା ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଅଗ୍ନିରେ ଦାଗ ପଡ଼ିଯାଏ, କିମ୍ବା ଚିହ୍ନ, ମାଛି, ଅପସ୍ପଷ୍ଟ ଦାଗ ଥାଏ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ମଧ୍ୟମ ଗୁଣ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ । ଯଦି କୌଣସି ଅଂଶ ରକ୍ତ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ କିମ୍ବା ଲାଲ ରଙ୍ଗର ଚିହ୍ନ ଥାଏ, ତେଣୁ ଏହି ହୀରା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ମନାଯାଏ । ହୀରାର କୂଳ, ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ମୁଖ୍ୟ ଭାଗ ସହିତ ଏହାର ଛଅ, ଆଠ କିମ୍ବା ବାରଟି ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରମୁଖ ଅଂଶ ଥାଏ । ଯେଉଁ ହୀରା ଛଅ ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ୍ର, ନିର୍ମଳ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଧାର, ଚମକ ଓ ଦୌର୍ଲଭ୍ୟ ଦେଖାଏ, ତାହା ସର୍ବୋତ୍ତମ ମନାଯାଏ । ଯିଏ ଏମିତି ଦୋଷରହିତ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ମୁଣ୍ଡ ଓ ଶୁଭ୍ର ହୀରା ଦେହରେ ଧାରଣ କରେ, ସେ ସର୍ବଦା ସୁରକ୍ଷିତ ଓ ଶୁଭ ତଥା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ । ଏହି ପରି ହୀରା ପିନ୍ଧିଲେ, ସର୍ପ, ଅଗ୍ନି, ବିଷ, ବାଘ, ଚୋର, ଜଳ ଓ ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା ମିଳେ । ଯଦି ଏହା କୌଣସି ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ଭିଜା ଚାଉଳ ୨୦ ଗ୍ରାମ ଓଜନର ହୁଏ, ତେବେ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତମ । ଯଦି ଏହି ଓଜନର ଏକ ତୃତୀୟାଂଶ, ଅର୍ଧାଂଶ କିମ୍ବା ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଅଭାବ ଥାଏ, ଏହି ଅଂଶ ଅନୁସାରେ ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ । ପ୍ରାଚୀନ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଏକ ହୀରାର ମୂଲ୍ୟ ୧୨ ଗ୍ରାମ ଚାଉଳ ସମାନ ଧରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ କେବଳ ଓଜନ ଦ୍ୱାରା ହୀରା ପିନ୍ଧିବା ଉପାୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ ନାହିଁ । ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଥିବା ହୀରା ପାଣିଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ । ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦୋଷ ଥିଲେ ବା ଦେଖାଯିବା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ହୀରା ଅଦମ୍ୟ ମନାଯାଏ । ଦୋଷ ସ୍ପଷ୍ଟ, ଅନେକ, ଛୋଟ ବା ବଡ଼ ଯେଉଁ ହେଉ, ଏହା ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ । ଅଳଙ୍କାରରେ ଥିବା ହୀରା ଯଦି ଦୋଷ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ, ତେବେ ଏହି ଦୋଷ ଦେଖାଯାଏ । ଆଦିରେ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପରେ ଅଳଙ୍କାରରେ ଲାଗିବା ସମୟରେ ଦୋଷ ଆସିପାରେ । ଏଠି ଏକ ନିୟମ ଅଛି, ଯେଉଁ ଜଣେ ନାରୀ ଭଲ ପୁଅ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ସେ ହୀରା ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯଦିଓ ହୀରା ଉତ୍ତମ ଦରଜାର ହେଉ । ଲୋହା, ଲାଲ ପଦ୍ମରାଗ ଓ ଗୋମେଦ ଦ୍ୱାରା କୁଶଳ କାରିଗରମାନେ ନକଲି ହୀରା ତିଆରି କରନ୍ତି । ଏହାର ଚିହ୍ନଟ କ୍ରିଷ୍ଟାଲ, କୋରଣ୍ଡମ ଓ ପ୍ରବଳ ପାଥର ଦ୍ୱାରା କରାଯାଏ । ସତ୍ୟ ହୀରା ସମସ୍ତକୁ ଚିରିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ କେହି ଚିରିପାରିବେ ନାହିଁ । ନକଲି ହୀରା ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବିପରୀତ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ । ଏକ ହୀରାକୁ କେବଳ ଅନ୍ୟ ଏକ ହୀରା ଦ୍ୱାରା ଚିରାଯାଇପାରିବ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ । ଅଳଙ୍କାରରେ ଥିବା ହୀରାର ଚମକ ଉପରକୁ ଯାଏ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଘସିଲେ ଏହାକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିହେବ । ମୁଣ୍ଡ ଭାଗ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲେ, ଚିହ୍ନ, ରେଖା ବା ରଙ୍ଗ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୋଷ ମନାଯାଏ । ଯେଉଁ ରାଜା ଏପରି ହୀରା ପିନ୍ଧନ୍ତି, ତାଙ୍କର ତେଜ ମେଘର ଚମକ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ ଓ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି । ଏପରି ହୀରା ବିବେଚନା ପରେ, ପୁରାଣ କହେ—ମୁକ୍ତାମାଣି ବି ଅନେକ ସ୍ଥାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ହାତୀ, ମେଘ, ବନ୍ଦର, ଶଂଖ, ମାଛ, ସର୍ପ, ଶୁଂଖ ଓ ବାଁସ ଠାରୁ ମୁକ୍ତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏହି ମଧ୍ୟରୁ ମୂଳ ମାଣି ମାତ୍ର ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ । ଚର୍ମ, ଲୁଣ, ସର୍ପ, ତିମି, ଶଂଖ ଓ ବନ୍ଦରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମୁକ୍ତାମାଣି ବିଶେଷ ମନାଯାଏ । ଏଠି ଆଠ ପ୍ରକାର ମୁକ୍ତାମାଣି ବିବେଚିତ, ଯାହା ରତ୍ନ ଚିହ୍ନିବାରେ ଦକ୍ଷ ଲୋକମାନେ ଜାଣନ୍ତି । ଶଂଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମୁକ୍ତା ଶଂଖ ଭଳି ରଙ୍ଗର, ବଡ଼ ଓ ମନୋହର ଗୋଳାକାର ଥାଏ । ଯାହାକୁ 'କମ୍ବବ' କୁହାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶଂଖର ବଂଶର ମୁକ୍ତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଧନୁର ତାର ଦ୍ୱାରା ମୁଖ ଛୁଇଁଥାଏ । ଏହି ମୁକ୍ତା ଗୋଳାକାର, ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗର ଓ ଚମକ ଅଭାବ ଥାଏ । ମାଛମାନଙ୍କର ମୁଖରେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି ମାଛମାନେ ମହାସାଗରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବସିଥାନ୍ତି । ଏହିପରି ହୀରା ଓ ମୁକ୍ତାମାଣି ବିଷୟରେ ପ୍ରାଚୀନ ଶାସ୍ତ୍ରର ଏହି ଅମୂଲ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଆମକୁ ତାଙ୍କର ଗୁଣ, ଦୋଷ, ଚୟନ ଓ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ଶିଖାଏ, ଯାହା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଉପଯୁକ୍ତ ଓ ପ୍ରସଙ୍ଗିକ ।