ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ପୁରାତନ କାଳର ରାଜାମାନେ ରତ୍ନ ଓ ବଜ୍ର (ହୀରା) ବିଷୟରେ କିପରି ଜ୍ଞାନ ଓ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରୁଥିଲେ, ତାହା ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି। ଯେଉଁ ରତ୍ନଗୁଡ଼ିକ ବିନାଶ ପାଇଥିବା କୁଟୁମ୍ବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ ଦିନରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସାଧାରଣ ଭାବେ ଭଲ ମନାଯାଏ ନାହିଁ। ଯଦିଓ ରତ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଏ, ତଥାପି ରାଜାମାନେ ସଦା ରତ୍ନବିଜ୍ଞ ଓ ଅନୁଭବୀ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନକାରୀ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ମୂଲ୍ୟାୟନ କରାଯିବା ଉଚିତ୍। ବଜ୍ରର ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଛନ୍ତି। ଏହି ବଜ୍ରର ଅଂଶ ଯେଉଁଠି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲା, ସେଠି ହେଉଛି ହେମମାଟଙ୍ଗ, ସୌରାଷ୍ଟ୍ର, ପୌଣ୍ଡ୍ର, କଳିଙ୍ଗ ଓ କୋଶଳ ଦେଶ। ହିମାଳୟର ବଜ୍ର କପି ରଙ୍ଗର, ଚନ୍ଦ୍ରର ବଜ୍ର ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଭା ସଦୃଶ, ବାଁଶ ତୀରର ବଜ୍ର ସୌଭୀର ମଣି ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ, ଅନ୍ୟଥା କଳା କମଳ ଓ ମେଘ ସଦୃଶ କିମ୍ବା କପି ରଙ୍ଗର ବଜ୍ର ସୌରାଷ୍ଟ୍ରରୁ ମିଳିଥାଏ। ଏହି ବଜ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ହ୍ଲାଦିନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଉତ୍ତମ ଗୁଣବତ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ, ଏହାର ପାର୍ଶ୍ୱ ସମଂତଳ, ସମାନ ଚିହ୍ନ, ବିନ୍ଦୁ, ଦାଗ ଓ ଦୋଷମୁକ୍ତ ହେବା ଦରକାର। ବଜ୍ରର ରଙ୍ଗବିନ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନଙ୍କ ଆକୃତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। ସବୁଜ, ଧଳା, ହଳଦିଆ, କପି, କଳା ଓ ତାମ୍ର ରଙ୍ଗ ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣରେ ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ବଜ୍ର ଶଂଖ, କମଳ କିମ୍ବା ସ୍ଫଟିକ ସଦୃଶ ଶୁଭ୍ର ହେବା ଉଚିତ୍। କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଶଶକ ରଙ୍ଗ, କପି କିମ୍ବା ଆଖି ରଙ୍ଗର ହେବା ଉଚିତ୍। ରାଜାମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟ ବଜ୍ର ରଙ୍ଗ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ସମସ୍ତ ରଙ୍ଗ ଏକାଠି ଥିବା ବଜ୍ର ସାର୍ବଭୌମ ମନାଯାଏ। ଉପର ଓ ତଳ ଆକୃତି ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ରଙ୍ଗ ମିଶ୍ରଣ ଦେଖାଯାଏ, ତାହାକୁ ମାତ୍ର ଆକୃତି ବିଭାଗ ଦ୍ୱାରା ବିବେଚନା କରି ବଜ୍ର ବାଛିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯଦି ଏହାର ଏକ ଶିର୍ଷ ଭାଗ ଫାଟିଯାଏ କିମ୍ବା ଭଙ୍ଗ ହୁଏ, ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଫାଟିଯାଏ କିମ୍ବା ଦାଗ ଓ ଚିହ୍ନରେ ଢାକିଯାଏ, ତେବେ ଏହା ମଧ୍ୟମ ମନାଯାଏ। ଯଦି କୌଣସି ଅଂଶ ରକ୍ତ ରଙ୍ଗ କିମ୍ବା ଲାଲ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଏ, ତେବେ ଏହା ଦୋଷିତ। ବଜ୍ରର ପାର୍ଶ୍ୱ, ପ୍ରାଣ୍ତ ଓ ଚତୁର୍ଭୁଜ ଛଅ, ଆଠ କିମ୍ବା ବାର ହୋଇପାରେ। ଛଅ ପାର୍ଶ୍ୱ ବିଶିଷ୍ଟ, ନିର୍ମଳ, ଦାଗ ଓ ଦୋଷ ଶୂନ୍ୟ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପ୍ରାଣ୍ତ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରଙ୍ଗ ଥିବା ବଜ୍ର ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଯେଉଁ ଜଣେ ଭକ୍ତି ଭାବରେ ଏମିତି ଦୋଷ ଶୂନ୍ୟ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶିର୍ଷ ବଜ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେ ନିତ୍ୟ ସର୍ପ, ଅଗ୍ନି, ବିଷ, ବାଘ, ଚୋର, ଜଳ ଓ ବିପଦରୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରହନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଶୂନ୍ୟ ବଜ୍ର ଯଦି ବିଶ୍ୱ ଧାରଣ କରେ ଓ ଏହାର ଓଜନ କୁଶଳ ଭାବେ ବିଶ୍ ଧାନର ସମାନ ହୁଏ, ତେବେ ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହାର ଓଜନ ଏକ ତୃତୀୟାଂଶ, ଅର୍ଧାଂଶ କିମ୍ବା ଚତୁର୍ଥାଂଶ କମ ହେଲେ, ତେବେ ତ୍ରୟୋଦଶ, ତିରିଶ କିମ୍ବା ଅର୍ଧ ଭାଗ ହୁଏ। ବଜ୍ରର ମୂଳ୍ୟ ଦ୍ୱାଦଶ ଧାନ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଧାନ ଗଣନା ମାତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଧାରଣ ପଦ୍ଧତି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଥିବା ବଜ୍ର ଜଳକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଅତି ସାନା ଦୋଷ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୃଶ୍ୟମାନ କି ଅଦୃଶ୍ୟ, ବଜ୍ର ଦୋଷିତ ମନାଯାଏ। ଯେଉଁ ଦୋଷ ପ୍ରକଟ, ଅନେକ, ଛୋଟ କିମ୍ବା ବଡ଼, ତାହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ। ଅଳଙ୍କାରରେ ବଜ୍ରର ଦୋଷ ଦେଖାଯିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଦୋଷ ହିସାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ପ୍ରଥମେ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଥିବା ବଜ୍ର ଅଳଙ୍କାରରେ ବସାଇଲେ ପରେ ଦୋଷ ଆସିପାରେ। ଯେଉଁ ଜନାନୀ ଶୁଭ ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଉତ୍ତମ ବଜ୍ର ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଲୋହା, ଲାଲ ମଣି ଓ ଗୋମେଦ ଦ୍ୱାରା କୃତ୍ରିମ ବଜ୍ର ତିଆରି କରନ୍ତି କୁଶଳ ଲୋକମାନେ। ଏହାର ସଠିକ୍ ପରୀକ୍ଷା ସ୍ଫଟିକ, କୋରଣ୍ଡମ ଓ ଘସା ପଥର ଦ୍ୱାରା କରିବା ଉଚିତ୍। ସତ୍ୟ ବଜ୍ର ସବୁକୁ ଖୁଣ୍ଡିଦେଏ, କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ କିଏ ଖୁଣ୍ଡିପାରେନାହିଁ। ମିଥ୍ୟା ବଜ୍ର ବିଷୟରେ ବିପରୀତ ଲକ୍ଷଣ ବିଶେଷଜ୍ଞମାନେ କହନ୍ତି। ସତ୍ୟ ବଜ୍ରକୁ କେବଳ ଅନ୍ୟ ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ଖୁଣ୍ଡିଯାଇପାରେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ବଜ୍ର ଅଳଙ୍କାରରେ ବସାଯାଇଛି, ତାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଉପରକୁ ନଉଠେ; ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଘସିଲେ ଏହା ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଘାତ ଖାଏ। ଯଦି ଏହାର ଶିର୍ଷ ଭାଗ ଭଙ୍ଗ, ଦାଗ, ରେଖା କିମ୍ବା ରଙ୍ଗ ହେବା ସହିତ ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଦୋଷିତ ମନାଯାଏ। ଏଭଳି ଭାବରେ ପୁରାତନ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପଣ୍ଡିତମାନେ ବଜ୍ରର ଗୁଣ, ଦୋଷ, ମୂଲ୍ୟ ଓ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ମନ୍ଦିରା ଓ ନିର୍ଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ଯାହା ଆଜିଯାଏ ମାନ୍ୟ ଓ ଆଦର୍ଶ ରହିଛି।