ଦେବତାମାନେ ଏକ ଉପାୟରେ, ବରାଭିଳାସାର ଅବଲମ୍ବନ କରି, ତାଙ୍କୁ ଏକ ବଳିପଶୁ ଭଳି ଯଜ୍ଞରେ ବଳିଦାନ ଦେବା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ସେ ନିଜ ଦିଆଁ ବଚନରେ ବନ୍ଧାହୋଇ, ଏକ ବଳିପଶୁ ପରି ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ବଳିଦାନ କଲେ। ତାଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱଭାବ ଓ ନିଷ୍କଳଙ୍କ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା, ତାଙ୍କୁ ଉପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣି, ଯକ୍ଷ, ସିଦ୍ଧ ଓ ବାୟୁଭକ୍ଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ମଣିମାନେ ଆକାଶରୁ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ତାଙ୍କର ବିମାନରେ ଚାଲିଯାଉଥିବା ବେଳେ, କେହି ସମୁଦ୍ର, କେହି ନଦୀ, କେହି ପାହାଡ଼, କେହି ଜଙ୍ଗଲରେ ପଡ଼ିଲେ। ଏହି ମଣିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ଦେମନ୍, ବିଷ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ, ରୋଗ ଓ ପାପକୁ ନଶ୍ୱ କରିଥାଏ। ହୀରା, ମୁକ୍ତା, ପଦ୍ମରାଗ, ପନ୍ନା ଏବଂ ରତ୍ନମାନେ ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଗଣ୍ୟ। କର୍କେଟନା, ପୁଳକ, ରୁଧିର ଓ ସ୍ଫଟିକ ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ପ୍ରଥମେ ଏହି ମଣିମାନଙ୍କର ଆକୃତି, ରଙ୍ଗ, ଗୁଣ ଓ ଦୋଷ ଏବଂ ପ୍ରଭାବ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଯାଞ୍ଚ କରାଯିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ନଷ୍ଟ ପରିବାରରେ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ ଦିନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେମାନେ ଯଥାପି ଶୁଧ୍ଧ ହେଉଛନ୍ତି, ରାଜାମାନେ ଏହାକୁ ରତ୍ନବିଦ୍ୟା ଜ୍ଞାନୀ, ଅନୁଭବୀ ବିଶେଷଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପରୀକ୍ଷା କରାଇବା ଉଚିତ। ହୀରାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଏହାର ଯେଉଁ କଣା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥାଏ, ସେଉଁଠି ହେମମାଟଙ୍ଗ, ସୌରାଷ୍ଟ୍ର, ପୌଣ୍ଡ୍ର, କଳିଙ୍ଗ ଓ କୋଶଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ମିଳେ। ହିମାଳୟର ହୀରା ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣୀ, ଚନ୍ଦ୍ରର ହୀରା ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ଭଳି, ବାଁସ ତୀରର ହୀରା ସୌଭୀର ରତ୍ନ ଭାବରେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କଳା କମଳ, ମେଘ ଓ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣୀ ହୀରା ସୌରାଷ୍ଟ୍ରରୁ ଥାଏ। ଏହି ହୀରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ହ୍ଳାଦକ, ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଓ ଆକୃତି ସମ୍ପନ୍ନ, ଭଲ ରୂପରେ ଚିହ୍ନିତ ଲାଇନ, ଚିହ୍ନ, ଚିଟିକା ଓ କାକଚଞ୍ଚୁ ଭଳି ଦୋଷରହିତ ହେବା ଦରକାର। ହୀରାର ରଙ୍ଗ ବିନ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନଙ୍କର ଆକୃତି ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ସବୁଜ, ସ୍ୱେତ, ପୀତ, ଲାଲ, କଳା ଓ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣୀ ହୀରା ସ୍ୱଭାବତଃ ଆকৰ୍ଷକ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଶଂଖ, କମଳ କିମ୍ବା ସ୍ଫଟିକ ଭଳି ଶୁଦ୍ଧ ହେବା ଉଚିତ, କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ଶଶକର ରଙ୍ଗ, କଥି କିମ୍ବା ଚକ୍ଷୁ ରଙ୍ଗ ଭଳି ହେବା ଉଚିତ। ପୃଥିବୀର ଶାସକଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ହୀରା ରଙ୍ଗ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, କିନ୍ତୁ ସେହି ସବୁ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ନୁହେଁ। ସମସ୍ତ ରଙ୍ଗର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଗୁଣ ସମ୍ପନ୍ନ ହୀରା ସାଧାରଣ ଉପଯୋଗ ଯୋଗ୍ୟ। ଉପର ଓ ତଳ ଆକୃତି ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ରଙ୍ଗ ମିଶ୍ରଣ ହୁଏ, ତାହା ଅନୁଯାୟୀ ହେଉଛି। ଜ୍ଞାନୀ ମଣିଷ ହୀରାକୁ କେବଳ ଆକୃତିର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ବାଛିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯଦି ଏହାର ଏକ ଟିପ୍ ବି ଫାଟିଯାଏ କିମ୍ବା ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଫାଟିଯାଏ କିମ୍ବା ଦାଗ ଓ ଚିଟିକା ରହିଥାଏ, ତେବେ ଏହା ସାଧାରଣ ମଣି ଭାବେ ଗଣ୍ୟ। ଯଦି କୌଣସି ଅଂଶ ରକ୍ତ ଭଳି ଦିଶେ କିମ୍ବା ଲାଲ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ଏହି ମଣିର କୌଣ୍ଠ, ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ ଛଅ, ଆଠ କିମ୍ବା ବାରୋଟି ହୋଇଥାଏ। ଏକ ଶୁଦ୍ଧ, ନିର୍ମଳ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଟିପ୍, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରଙ୍ଗ, ଭଲ ଆକୃତି ଓ ଦୋଷରହିତ ଛଅ ପାର୍ଶ୍ୱ ଥିବା ହୀରା ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ। ଏପରି ଏକ ହୀରା ଶରୀରରେ ଭକ୍ତି ଭାବରେ ପିନ୍ଧିଲେ, ସର୍ପ, ଅଗ୍ନି, ବିଷ, ବାଘ, ଚୋର, ପାଣି ଓ ବିପଦରୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରହିପାରିବେ। ଯଦି ଏହା ସମସ୍ତ ଦୋଷରହିତ ଓ ଚାଉଳର ବିଶ୍ ମାପରେ ଥାଏ, ତେବେ ଏହା ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ। ଏହାର ତୃତୀୟାଂଶ, ଅର୍ଧ କିମ୍ବା ଚତୁର୍ଥାଂଶ କମ୍ ଥିଲେ, ତେବେ ତେର କିମ୍ବା ତିରିଶ ଚାଉଳ ଓ ଅର୍ଧ ଭାଗ ହେବ। ହୀରା ପାଇଁ ମୂଳ୍ୟ ଦ୍ୱାଦଶ ଚାଉଳ ମାପ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଛି, କିନ୍ତୁ ପିନ୍ଧିବା ପ୍ରଣାଳୀ କେବଳ ଚାଉଳ ମାପ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଗୁଣ ସମ୍ପନ୍ନ ହୀରା ଜଳକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଅତି ସାନା ଦୋଷ ଥିଲେ ବା ଦୃଶ୍ୟ ହେଉ ବା ଅଦୃଶ୍ୟ, ଏହା ଦୋଷଗ୍ରସ୍ତ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ। ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ବଡ଼, ସାନା, ଅନେକ ବା ଏକ ହେଉ, ସେଗୁଡିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ହୀରାର ଶୋଭାରେ ଯଦି କୌଣସି ଦୋଷ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ତେବେ ସେହି ହୀରା ଦୋଷଗ୍ରସ୍ତ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।