ପୁରାତନ କାଳରେ ଋଷିମୁନିମାନେ ଧର୍ମର ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ । ସେମାନେ କହିଥିଲେ—ସତ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଉଚିତ କଥା କହିବା, ଚୋରି ନକରିବା ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆତ୍ମ-ନିୟମ ହେଉଛି ମହାନ ଧର୍ମର ଅଂଶ । ଏହି ପଞ୍ଚ ନିୟମ—ସତ୍ୟ ଆଦି—ଦୁଇ ପ୍ରକାରର, ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତରିକ । ଏହା ସହିତ, ଆତ୍ମ-ଅଧ୍ୟୟନ, ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ହରିଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞର ଭାବେ ଭକ୍ତି ଦେବା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି । ମନ୍ତ୍ରରେ ଧ୍ୟାନ ହେଉଛି ମୂଳ ଉତ୍ସ; ଏହାର ବିପରୀତକୁ ମୂଳ ନଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସର ନିୟମିତତାରୁ କୁମ୍ଭକ ହୁଏ; ବାହାରେ ଶ୍ୱାସ ଛାଡିବାରୁ ତିନି ପ୍ରକାରର ରେଚକ ହୁଏ । ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରତ୍ୟାହାର ହେଉଛି ଛତିଶ ମାପର ନିୟମିତ ଉପସଂହାର; ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଭିତରେ ନିୟମ ଅଛି । “ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ମି”—ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା—ଏହି ଅବସ୍ଥା ହେଉଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକତାର ଅନୁଭୂତି; ଏହା ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମରେ ଅବସ୍ଥାନ । ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ ଓ ଆନନ୍ଦର ସାର; ସେଇ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ—ତୁମେ ହେଉଛ । ଏହି ତତ୍ତ୍ୱରେ କୌଣସି ଅହଂକାର, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭେଦ ନାହିଁ । ସେଠାରେ ସଦା ପବିତ୍ରତା, ଜାଗୃତି, ମୁକ୍ତି, ସତ୍ୟତା, ଆନନ୍ଦ ଓ ଏକତା ଅଛି । ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କଲେ, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ । ଏପରି ଭାବେ, ଗରୁଡ଼ ମହାପୁରାଣର ପ୍ରଥମ ଭାଗର ଆଚାରଖଣ୍ଡର ଉନଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ, “ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିବେଚନା”, ଏଠି ଶେଷ ହେଲା । ଏହିପରେ କୁହାଯାଏ—ଯେଉଁଠି ନିୟତ କର୍ମ ଦିନେଦିନ କରାଯାଏ, ସେଠି ଜ୍ଞାନ ଉପଲବ୍ଧି ହୁଏ । ହୃଦୟରେ ଅବିନାଶୀ, ଆନନ୍ଦମୟ ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍, ଯିଏ ପଦ୍ମରେ ବିରାଜିତ । ନିଜକୁ ନଦୀ କିମ୍ବା ପୋଖରୀର ଶୁଧ୍ଧ ଜଳରେ ଶୁଧ୍ଧ କରିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ପ୍ରଭାତ ସ୍ନାନ କରିବା ଦରକାର । ଯେଉଁମାନେ ଶୁଅନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଲାଲ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୌଷିକ ଦ୍ରବ୍ୟ ନିରନ୍ତର ବାହାରେ । ଅଶୁଭ ଦୁଃଖ, କାଳକର୍ଣ୍ଣ, ଖରାପ ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ମନ୍ଦ ଚିନ୍ତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏହି କାରଣରୁ, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ନାନ ଛାଡ଼ି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଭ ବୋଲି ମନାଯାଏ ନାହିଁ । ଯଦି ସ୍ନାନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଣ୍ଡରେ ଜଳ ଢାଳିବା ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରିବା ନିୟମ ଅଛି । ସ୍ନାନ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର—ବ୍ରାହ୍ମ, ଆଗ୍ନେୟ, ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ବାୟବ୍ୟ, ଏବଂ ଦିବ୍ୟ । ବ୍ରାହ୍ମ ସ୍ନାନ ହେଉଛି କୁଶ ଓ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜଳ ଛିଟିବା; ବାୟବ୍ୟ ସ୍ନାନ ଉତ୍ତମ ମନାଯାଏ, ଗୋଧୂଳି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ । ବାରୁଣ ସ୍ନାନ ହେଉଛି ଜଳରେ ଡୁବିବା; ମାନସିକ ସ୍ନାନ ହେଉଛି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା । ଏହି ‘ଆତ୍ମସ୍ନାନ’ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ କରନ୍ତି । ଶୁଧ୍ଧି ପାଇଁ ଅପାମାର୍ଗ, ବିଲ୍ବ ଓ କରବୀର ଉପଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ୍ । ହସ୍ତମୁଖ ପରିଷ୍କାର କରି ଖାଇଲାପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଜିନିଷ ଶୁଧ୍ଧ ସ୍ଥାନରେ, ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଦରକାର । ନିୟମିତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁଯାୟୀ ଜଳ ଚୁଷିବା, ଏବଂ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ସହିତ ଭାରସ୍କର (ସୂର୍ଯ୍ୟ) କୁ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରିବା ଦରକାର । ଏପରେ ପ୍ରାଣାୟାମ କରି, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ସନ୍ଧ୍ୟାର ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଏହି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଶକ୍ତି ତିନି ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଦିବ୍ୟ ଅଟୁଟ ରହିଛି । ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଦା ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ଶୁଧ୍ଧ ଓ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ସନ୍ଧ୍ୟାପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍ । ଏହା ଛାଡ଼ି ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ତାହାର ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ । ସଠିକ୍ ଭାବେ ସନ୍ଧ୍ୟାପୂଜା କଲେ ଗତ ଓ ଆଗାମୀ ଦୁଇଟି ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ; ଏହି ଗରିମା ଛାଡ଼ିଲେ ଅନେକ ନରକରେ ପଡ଼ିବାକୁ ହୁଏ । ଏଭଳି ପୂଜା କଲେ, ଯୋଗରୂପେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରକାଶ ହୁଏ । ପୂର୍ବଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ଶୁଧ୍ଧ ଏବଂ ଏକାଗ୍ର ମନେ, ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ । ବିଭିନ୍ନ ଆବଶ୍ୟକ ମନ୍ତ୍ର—ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ଭାବରେ—ଉପଯୋଗ କରି, ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡ ପବିତ୍ର କରି ପୃଥିବୀକୁ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଦରକାର । “ମୁଁ ନିଜକୁ ଜ୍ଞାନର ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ୱରୂପ ତା’କୁ ସମର୍ପଣ କରି ପ୍ରଣାମ କରେ ।” “ଭୂଃ, ଭୁଵଃ, ସ୍ୱଃ, ଓଁ—ଏହାମାନେ ସମସ୍ତେ ରୁଦ୍ର, ନିତ୍ୟ ଅବିନାଶୀ”—ଏହି ଭାବରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ କର୍ମ କଲେ, ମଣିଷ ଜୀବନର ଉଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ପହଁଚିପାରେ ।