ମେରୁ ପର୍ବତ, ଯାହାକୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ରାଜମହଳ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଏହି ପର୍ବତର ସେଂଖ୍ୟାଧିକ ଚୂଡ଼ା ଅଛି—ଶତାଧିକ ଚୂଡ଼ା ଏହାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହିମାମୟ କରିଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ଚୂଡ଼ାର ଆକୃତି ଓ ମାପ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର, କେହି ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ କେହି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏଠାରେ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ମନ୍ଦିର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହାର ଆବରଣ ଅନୁଯାୟୀ ତାଙ୍କର ଆକୃତି ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ରହିଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକାର ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକ ଦେବତାଙ୍କର ବିଶେଷ ପୂଜା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାବେ ତିଆରି କରାଯାଏ। ପୁରାତନ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକୁ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ମାଣ କରିବା ଉଚିତ। ମନ୍ଦିରରେ ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡପ ଓ ଭେରୀ ଟାୱର୍ଦ୍ୱାରା ଶୋଭାୟମାନ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର ସମୀପରେ ଏକ ନାଟୟ ମଣ୍ଡପ ମଧ୍ୟ ତିଆରି କରିବାକୁ କହାଯାଇଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାରରେ ଅଲଗା ଅଲଗା ମୁଖ୍ୟ ଦ୍ୱାରପାଳ ରଖିବା ଉଚିତ। ଏକ ଛାୟାଵାନ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କରି, ତାହାକୁ ଫଳ, ଫୁଲ ଓ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ସଜାଇବା ଉଚିତ। ଏପରି ଗୃହ ମହାପ୍ରଭୁ ବାସୁଦେବଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ମିତ ହୁଏ, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ଭୋକ୍ତା ଓ ନାୟକ। ଏବେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ବିଗ୍ରହ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବିଷୟରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କହିବି। ପୂଜାରୀମାନେ ଏକ ମଧ୍ୟମ ଅଞ୍ଚଳର ଆଚାର୍ୟଙ୍କୁ ଚୟନ କରିବେ। ପାଞ୍ଚ ଜଣ କିମ୍ବା ଅଧିକ ଲୋକ ମିଶି ଦେବତାଙ୍କ ପାଦ୍ୟ ଓ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ପୂର୍ବକ ଆରମ୍ଭ କରିବେ। ଆଚାର୍ୟ ମନ୍ତ୍ରସ୍ଥାପନା କରି, ପୂଜାର ରିତି ଆରମ୍ଭ କରିବେ। ପୂଜାମଣ୍ଡପ ଦ୍ୱାଦଶ ହସ୍ତ ଆକୃତିର ଏବଂ ସୋଳହ ଖୁଟିରେ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ। ଏଠି ପାଇଁ ନଦୀ ସଙ୍ଗମ କିମ୍ବା ତୀରରୁ ବାଲି ଆଣିବାକୁ କହାଯାଇଛି। ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ପାଞ୍ଚ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ। ଶାନ୍ତି କ୍ରିୟା ଓ ଅଗ୍ନିସ୍ଥାପନା ସହିତ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ ହୁଏ। କିଛି ଲୋକ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗର ଶୁଭ ଭୂମିକୁ ଅନୁଳେପନ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ, ଉଦୁମ୍ବର, ଅଶ୍ୱଥ୍ଥ, ବିଲ୍ବ, ପାଳାଶ ଓ ଖଦିର ଗଛର ଏକେକ ଖୁଟି ଚାରି ଦିଗରେ ପୋତିବା ଉଚିତ। ପଶ୍ଚିମରେ ଗୋପତିର ନାମକ ପାତ୍ର ରଖିବା ଦରକାର, ଉତ୍ତରେ ସୁରଶାର୍ଦୂଳ ପାତ୍ର। ‘ଈଷେତ୍ୱେତି’ ମନ୍ତ୍ରରେ ଦକ୍ଷିଣରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପାତ୍ର ଏବଂ ‘ଶନ୍ନୋ ଦେବୀ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ଚତୁର୍ଥ ପାତ୍ର ଉତ୍ତରରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ପାତ୍ର କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ, ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ପାତ୍ର ଧୂସର ରଙ୍ଗର ହେବା ଦରକାର। ଉତ୍ତର ଦିଗର ପାତ୍ର ଲାଲ ରଙ୍ଗର ଓ ଧ୍ୱଜ ସ୍ଫଟିକ ଶୁଭ୍ର ହେବା ଉଚିତ। ‘ଆଗ୍ନିଂ ସଂସୁପ୍ତିମ୍’ ଓ ‘ଯମୋନାଗ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ଦକ୍ଷିଣରେ ପାତ୍ର ରଖିବେ। ‘ବାତ’ ଏବଂ ‘ଆପ୍ୟାୟସ୍ୱ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ଉତ୍ତରରେ ପାତ୍ର ସ୍ଥାପନ କରିବେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାର ସମୀପରେ ଦୁଇଟି ପାତ୍ର ରଖିବା ଦରକାର। ଏହି ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ପୁଷ୍ପ ଓ ଛତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭାୟମାନ କରି, ପ୍ରଧାନ ରଙ୍ଗରେ ପୂଜିତ କରିବା ଉଚିତ। ‘ତ୍ରାତାରମ୍ ଇନ୍ଦ୍ର’ ଏବଂ ‘ଅଗ୍ନିର୍ ମୂର୍ଧା’ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାତ୍ର ରଖିବାକୁ କହାଯାଇଛି। ‘କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅଧାତୁ’ ଓ ‘ଆଚତ୍ୱାଭିତ୍ୱା’ ମନ୍ତ୍ରରେ ସପ୍ତମ ପାତ୍ର ରଖିବେ। ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଅଗ୍ନି ପାଇଁ ଆହୁତି ସାମଗ୍ରୀ ସଜାଇବା ଦରକାର। ଏହି ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର କଲେ ପବିତ୍ର ହୁଏ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହି ଅସ୍ତ୍ରସ୍ଥାପନା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ। ଯେଉଁ ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ ଆଣାଯାଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ। ଶାକ୍ର ଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଇଶାନ ଦିଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରମିକ କ୍ରିୟା କରିବାକୁ କହାଯାଇଛି। ଗନ୍ଧଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଅର୍ଘ୍ୟପାତ୍ର ସହିତ ଆଚାର୍ୟ ମନ୍ତ୍ରସମୂହ ସ୍ଥାପନ କରିବେ। ଯେଉଁ ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହେଉଛି, ସେହି ନାମର ପାତ୍ର ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ଘଟ, ବୃଦ୍ଧିପାତ୍ର, ଗ୍ରହ ଓ ଗୃହପତିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିବେ। ଏକ ଘଟର ଗଳା ତାଗା ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧି, ମଣିମାଳା ଭରି, ଦୁଇଟି ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଢାକି ସଜାଇବା ଉଚିତ। ଏହି ପ୍ରକାର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଦେବତାଙ୍କ ମନ୍ଦିର ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କ୍ରମ ଉତ୍ତମ ଭାବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।