ଏକ ସମୟରେ, ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ଶାଲଗ୍ରାମ ରୂପର ବିଶେଷ ବିଶେଷ ଲକ୍ଷଣ ଉପରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଥିଲା। ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ଏହି ରୂପ ଶୁଭ ଚକ୍ର, ପଦ୍ମ, ଗଦା ଓ ଶଂଖରେ ଶୋଭିତ ଥାଏ। ଶାଲଗ୍ରାମ ଶିଳାର ଦ୍ବାରରେ ଦୁଇଟି ଚକ୍ର ଚିହ୍ନ ଥିବା ଶ୍ରୀହରି ଏହି ରୂପରେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଅନ୍ତି। ଦୁଇଟି ଚକ୍ର ଚିହ୍ନ ଏକସାଥି ଲାଗିଥାଏ, ସେଗୁଡିକ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ପୂର୍ବ ଦିଗ ଭରି ରହିଥାଏ। ଏହି ଶାଲଗ୍ରାମ ଦୀର୍ଘ ଆକୃତିର, ମୁଣ୍ଡ ଭଳି ଏକ ଖୋଲା ଅଂଶ ରହିଛି; ଅନିରୁଦ୍ଧ ଶାଲଗ୍ରାମ ଗୋଲାକାର ଅଟୁଟ ଆକୃତିରେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଅନ୍ତି। ମଧ୍ୟରେ ଏକ ରେଖା ଖାଲି ଖାଲି ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ରେଖା ଏକ ଖାଇ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଏଠାରେ ଚକ୍ର ନାଭି ଭଳି ଉନ୍ନତ ଅଟୁଟ ରହିଛି। ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ପାଇଁ ପଞ୍ଚ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ରୂପ ଉପାସନା ଯୋଗ୍ୟ ଅଟୁଟ ହୋଇଥାଏ। କୁର୍ମ ଶାଲଗ୍ରାମ ନୀଳ ରଙ୍ଗର, ତିନିଟି ରେଖା ଓ ଏକ ଚିହ୍ନ ରହିଛି। ଶ୍ରୀଧର ଶାଲଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚ ରେଖା ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ, ଦ୍ୱନମାଳି ଏକ ଖାଇ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ। ଏନନ୍ତକ ଶାଲଗ୍ରାମ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ଓ ଆକୃତିରେ, ନାଗ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇଥାଏ। ବ୍ରହ୍ମା ଶାଲଗ୍ରାମ ଅତି ଲାଲ ରଙ୍ଗର, ସଂକୀଣ୍ ଦ୍ୱାର ରହିଛି; ସେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ବିଶାଳ ଦ୍ୱାର ଓ ମୋଟ ଚକ୍ର ଥିଲେ କୃଷ୍ଣ (ବିଷ୍ଣୁ) ବେଳ ଫଳ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ବୈକୁଂଠ ଶାଲଗ୍ରାମ ଏକ ମଣି ଭଳି, ଏକ ଚକ୍ର ଓ ପଦ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ, ଏବଂ ଗାଢ଼ ରଙ୍ଗରେ ଅଟୁଟ ହୋଇଥାଏ। ରାମ ଶାଲଗ୍ରାମ ଚକ୍ର ଚିହ୍ନ, ଦକ୍ଷିଣ ରେଖା ଓ ଗାଢ଼ ରଙ୍ଗରେ ଦେଖାଯାଏ; ସେ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ରୂପରେ ଅଟୁଟ ହୋଇଥାଏ। ଏକ ଦ୍ୱାର, ଚାରିଟି ଚକ୍ର ଓ ଅଟୁଟ ଫୁଲ ମାଳାରେ ସଜିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଶାଲଗ୍ରାମ କଦମ୍ବ ଫୁଲ ଗୁଚ୍ଛ ଭଳି ଆକୃତିରେ ଥାଏ; ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ନାରାୟଣ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ନାରାୟଣ ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନି ଆକୃତିରେ ଥାଏ, ତ୍ରିବିକ୍ରମ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଅଟୁଟ ହୋଇଥାଏ। ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଶାଲଗ୍ରାମ ଛଅ ଅଂଶରେ, ସଂକର୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ। ଦଶାବତାର ଶାଲଗ୍ରାମ ଦଶ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ; ଅନିରୁଦ୍ଧ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ଯେଉଁଠି ଏହି ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପ ଉପରେ ରଚିତ ଷ୍ଟୋତ୍ର ପଠିବେ, ସେ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯିବେ। ମହେଶ୍ୱର ଶାଲଗ୍ରାମ ଆଗକୁ ବକ୍ର, ଦଶ ଭୁଜା ଓ ବୃଷ ଧ୍ୱଜରେ ଚିହ୍ନିତ। ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ମାତୃଗଣ ହାତରେ ପଦ୍ମ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ଦିବାକର ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ ଅଟୁଟ। ଏହି ଶାଲଗ୍ରାମ ଦେବତାମାନେ ଯଦି ମନ୍ଦିର କିମ୍ବା ନିବେଦିତ ଗୃହରେ ସଂସ୍ଥାପିତ ଓ ପୂଜିତ ହେବେ, ତେଣୁ ମହାଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏପରି ଶାଲଗ୍ରାମ ରୂପର ବିଶେଷତା ବିବରଣ ଅନ୍ତ କଲା ପରେ, ଗରୁଡ଼ ପୁରାଣର ଆଚାର ଖଣ୍ଡର ପ୍ରଥମ ଭାଗର ପଚାସ ଅଧ୍ୟାୟ 'ଶାଲଗ୍ରାମ ରୂପ ଲକ୍ଷଣ' ଅନ୍ତ କଲା। ଏବେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ବାସ୍ତୁ ବିଦ୍ୟା ବିବରଣ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯାହା ନୂତନ ଗୃହ ଆରମ୍ଭରେ ବାଧା ଦୂର କରେ। ଏଠାରେ ମୁଣ୍ଡ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ, ପାଦ ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ, ହାତ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଓ ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଥିବା ଉଚିତ। ମନ୍ଦିର, ଉଦ୍ୟାନ, ଦୁର୍ଗ, ଦେବଳୟ ଓ ମଠ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଥାଏ। ଏଠାରେ ଇଶ, ପର୍ଜନ୍ୟ, ଜୟନ୍ତ, ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର, ପୂଷା, ବିତଥ, ଗ୍ରହ, କ୍ଷେତ୍ରପାଳ, ଦ୍ୱାରପାଳ, ସୁଗ୍ରୀବ, ପୁଷ୍ପଦନ୍ତ, ଗଣପତି, ଅସୁର, ଶେଷ, ପାପ, ଦୌର, ରୋଗ, ଢହିମୁଖ, ଖ୍ୟ, ଭଲ୍ଲାଟ, ସୋମ, ଦୁଇ ନାଗ, ଅଦିତି, ଦିତି ଦେବତାମାନେ ଚାରି କୋଣରେ ସଂସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥାନ୍ତି। ଏମାନଙ୍କୁ ଇଶାନ ଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସଂସ୍ଥାପନ ଓ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ମଧ୍ୟରେ, ନବମ ସ୍ଥାନରେ ବ୍ରହ୍ମା ଅଟୁଟ ରହିଥାନ୍ତି; ସେଠି ଆଠ ଦେବତା ଉପସ୍ଥିତ ଅଟୁଟ। ଆର୍ୟମାନ, ସବିତୃ, ବିବସ୍ବତ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଦେବତା ଥିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ ଏଠାରେ ଅପବତ୍ସ ଏଠାରେ ଅଟୁଟ ଅଟୁଟ। ଏମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥାନ୍ତି। ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ କୋଣରୁ ଏକ ଦୁଃସହ କୁଳ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥାଏ; ଏଠାରେ କାଳିକା ନାମକ ନାୟିକା ଅଟୁଟ, ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଅଟୁଟ। ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଏକ ସ୍ଥାନ ସାଜିବା ଉଚିତ, ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ବଡ଼ ରସୋଇ ଘର ଥିବା ଉଚିତ। ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଭୋଗଯୋଗ୍ୟ ଫୁଲ ଘର, ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇଥିବା ଉଚିତ। ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଜଳ ଘର ଥିବା ଉଚିତ, ଏଠାରେ ବିନ୍ଦୁ ଓ ଜନାଲା ଥିବା ଉଚିତ। ଅତିଥି ଘର ସୁସଜ୍ଜିତ ଓ ଶୟନ, ଆସନ ଓ ପାଦପୀଠ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଥିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଶାଲଗ୍ରାମ ରୂପ ଓ ବାସ୍ତୁ ବିଦ୍ୟା ଅନୁସାରେ ଦେବତାଙ୍କ ଉପାସନା ଓ ଗୃହ ନିର୍ମାଣ କରିଲେ, ଜୀବନରେ ଶୁଭ ଫଳ ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ମିଳିଥାଏ।