गरुडपुराणम्

देहदण्डनमात्रेण का मुक्तिरविवेकिनाम् । वल्मीकताडनादेव मृतः किन्नु महोरगः ॥ २,४९.

फक्त शरीराला शिक्षा करून विवेक नसलेल्या माणसाला मुक्ती कशी मिळेल? नांगराच्या फटक्याने मोठा साप मरला, म्हणून त्याला मुक्ती मिळेल का?

जटाभाराजिनैर्युक्ता दाम्भिका वेषधारिणः । भ्रमन्ति ज्ञानिवल्लोके भ्रामयन्ति जनानपि ॥ २,४९.

जटा आणि मृगाची कातडी घालून, साधूचे रूप धारण करणारे ढोंगी लोक जगात जणू काही ज्ञानी असल्यासारखे फिरतात आणि इतरांनाही भरकटवतात.

संसारजसुखासक्तं ब्रह्मज्ञोऽस्मीतिवादिनम् । कर्मब्रह्मोभयभ्रष्टं तं त्यजेदन्त्यजं यथा ॥ २,४९.

जो माणूस संसाराच्या सुखात आसक्त असूनही स्वतःला ब्रह्मज्ञानी म्हणतो, आणि कर्म व ब्रह्मज्ञान या दोन्हींतून खाली पडला आहे, त्याला अगदी अस्पृश्यासारखे सोडून द्यावे.

गृहारण्यसमा लोके गतव्रीडा दिगम्बराः । चरन्ति गर्दभाद्याश्च विरक्तास्ते भवन्ति किम् ॥ २,४९.

जगात काही लोक लाज सोडून, घरात किंवा जंगलात नग्न फिरतात—गाढवांसारखे असे प्राणी खरोखरच विरक्त आहेत का?

मृद्भस्मोद्धूलनादेव मुक्ताः स्युर्यदि मानवाः । मृद्भस्मवासी नित्यं श्वा स किं मुक्तो भविष्यति ॥ २,४९.

माती किंवा राख अंगाला लावल्यानेच माणसं मुक्त होत असतील, तर कायम माती-राखेत राहणारा कुत्रा देखील मुक्त होईल का?

तृणपर्णोदकाहाराः सततं वनवासिनः । जम्बूकाखुमृगाद्याश्च तापसास्ते भवन्ति किम् ॥ २,४९.

जे नेहमी जंगलात राहतात आणि गवत, पाने, पाणी यावर जगतात—तर कोल्हे, उंदीर, हरणे हे सगळेच मग तपस्वी ठरतील का?

आजन्ममरणान्तञ्च गङ्गादितटिनीस्थिताः । मण्डूकमत्स्यप्रमुखा योगिनस्ते भवन्ति किम् ॥ २,४९.

ज्यांना जन्मापासून मृत्यूपर्यंत गंगा किंवा इतर नद्यांच्या काठी राहायचे असते—मग बेडूक, मासे हे सगळेच योगी आहेत का?

पारावताः शिलाहाराः कदाचिदपि चातकाः । न पिबन्ति महीतोयं व्रतिनस्ते भवन्ति किम् ॥ २,४९.

जे कबूतर फक्त दगड खातात, किंवा चातक पक्षी कधीच पृथ्वीचे पाणी पीत नाहीत—त्यांना त्यांच्या व्रतामुळे व्रती म्हणता येईल का?

तस्मान्नित्यादिकं कर्म लोकरञ्जनकारकम् । मोक्षस्य कारणं साक्षातत्त्वज्ञान खगेश्वर ॥ २,४९.

म्हणून, हे पक्षीराज, रोजची किंवा इतर कर्मे फक्त लोकांना खूश करण्यासाठी केली, तर ती थेट मुक्ती देणारी नाहीत; खरी मुक्ती हे सत्यज्ञानानेच मिळते.

षर्ड्शनमहाकूपे पतिताः पशवः खग । परमार्थं न जानन्ति पशुपाशनियन्त्रिताः ॥ २,४९.

हे पक्षी, जे पशू षड्दर्शनांच्या मोठ्या खड्ड्यात पडले आहेत, ते अज्ञानाच्या बंधनात अडकलेले असल्याने त्यांना परमसत्य कळत नाही.

वेदशास्त्रार्णवैर्घेरैरुह्यमाना इतस्ततः । षडूर्मिनिग्रहग्रस्तास्तिष्ठन्ति हि कुतार्किकाः ॥ २,४९.

वेद आणि शास्त्रांच्या समुद्रातील लाटांनी इकडे तिकडे फेकले गेलेले, आणि षड्रिपूंच्या तावडीत सापडलेले लोक, हे खोट्या तर्कावरच अडकून राहतात.

वेदागमपुराणज्ञः परमार्थं न वेत्ति यः । विडम्बकस्य तस्यैव तत्सर्वं काकभाषितम् ॥ २,४९.

जो वेद, आगम, पुराणे जाणतो पण परमसत्य जाणत नाही, त्याचे सगळे बोलणे हे केवळ कावळ्याच्या ओरडण्यासारखे, उपहासास पात्र ठरते.

इदं ज्ञानमिदं ज्ञेयमिति चिन्तासमाकुलाः । पठन्त्यहर्निशं शास्त्रं परतत्त्वपराङ्मुखाः ॥ २,४९.

'हे ज्ञान, हे जाणण्यासारखे' असे विचार करत, काही लोक रात्रंदिवस शास्त्र वाचतात, पण तरीही ते परमतत्त्वाकडे पाठ फिरवतात.

वाक्यच्छन्दोनिबन्धेन काव्यालङ्कारशोभिताः । चिन्तया दुःखिता मूढास्तिष्ठन्ति व्याकुलेन्द्रियाः ॥ २,४९.

शब्दांची आणि छंदांची सजावट असलेली काव्ये, अलंकारांनी नटलेली, पण स्वतःच्या विचारांनी त्रस्त आणि इंद्रिये अस्वस्थ असलेले हे मूढ लोक दुःखातच राहतात.

अन्यथा परमं तत्त्वं जनाः क्लिश्यन्ति चान्यथा । अन्यथा शास्त्रसद्भावो व्याख्यां कुर्वन्ति चान्यथा ॥ २,४९.

लोक परमतत्त्व चुकीच्या रीतीने समजून दुःख भोगतात, आणि शास्त्राचा खरा अर्थही वेगवेगळ्या प्रकारे चुकीचा लावतात.

कथयन्त्युवन्मनीभावं स्वयं नानुभवन्ति च । अहङ्कारस्ताः केचिदुपदेशादिवार्जिताः ॥ २,४९.

ते परमानंदाच्या अवस्थेची चर्चा करतात, पण स्वतः अनुभवत नाहीत; काही जण अहंकारामुळे उपदेश व मार्गदर्शन नाकारतात.

पठन्ति वेदशास्त्राणि बोधयन्ति परस्परम् । न जानन्ति परं तत्त्वं दर्वी पाकरसं यथा ॥ २,४९.

ते वेद आणि शास्त्रे वाचतात, एकमेकांना शिकवतात, पण परमसत्य जाणत नाहीत—जणू काही चमचा स्वयंपाकाचा स्वाद कधीच चाखत नाही.

शिरो वहति पुष्पाणि गन्धं जानाति नासिका । पठन्ति वेदशास्त्राणि दुर्लभो भावबोधकः ॥ २,४९.

डोक्यावर फुलं ठेवतात, नाकानं त्यांचा सुगंध घेतात; लोक वेद आणि शास्त्रं म्हणतात, पण त्यांचा खरा अर्थ समजणारा फारच दुर्मिळ असतो.

तत्त्वमात्मस्थमज्ञात्वा मूढः शास्त्रेषु मुह्यति । गोपः कक्षागते च्छागे कूपं पश्यति दुर्मतिः ॥ २,४९.

आपल्या आत असलेलं सत्य न कळता, मूर्ख माणूस शास्त्रांतच गुंतून राहतो; जणू काही गवळा दूर असलेल्या विहिरीकडे पाहून कुड्यातील शेळीला ओळखू शकत नाही.

संसारमोहनाशाय शाब्दबोधो न हि क्षमः । न निवर्तेत तिमिरं कदाचिद्दीपवार्तया ॥ २,४९.

फक्त शब्दांमधून मिळणारे ज्ञान संसाराच्या मोहाचा नाश करू शकत नाही; जसं दिव्याची फक्त गोष्ट केली, तरी अंधार कधीच दूर होत नाही.

प्रज्ञाहीनस्य पठनं यथान्धस्य च दर्पणम् । अतः प्रज्ञावतां शास्त्रं तत्त्वज्ञानस्य लक्षणम् ॥ २,४९.

ज्याच्याकडे समज नाही, त्याचं वाचन म्हणजे आंधळ्याच्या हातात आरसा; म्हणून ज्यांच्याकडे समज आहे, त्यांच्यासाठी शास्त्र हे सत्यज्ञानाचं लक्षण आहे.

इदं ज्ञानमिदं ज्ञेयं सर्वन्तु श्रोतुमिच्छति । दिव्यवर्षसहस्राच्च शास्त्रान्तं नैव गच्छति ॥ २,४९.

हे ज्ञान, हे जाणण्यासारखं—सगळ्यांनाच सगळं ऐकायचं असतं; पण हजारो दिव्य वर्षं गेली, तरी शास्त्रांचा शेवट गाठता येत नाही.

अनेकानि च शास्त्राणि स्वल्पायुर्विघ्नकोटयः । तस्मात्सारं विजानीयात्क्षीरं हंस इवाम्भसि ॥ २,४९.

शास्त्रांची संख्या खूप आहे, आयुष्य थोडं आहे, आणि अडथळे असंख्य आहेत; म्हणून, हंस जसा पाण्यातून दूध वेगळं करतो, तसं सार काढावं.

अभ्यस्य वेदशास्त्राणि तत्त्वं ज्ञात्वाथ बुद्भिमान् । पलालमिव धान्यार्थी सर्वशास्त्राणि सन्त्यजेत् ॥ २,४९.

वेद आणि शास्त्रं शिकून, सत्य समजल्यावर, शहाण्या माणसानं सगळी शास्त्रं टाकून द्यावीत, जसं धान्य हवं असलेला पेंढा बाजूला करतो.

यथामृतेन तृप्तस्य नाहारेण प्रयोजनम् । तत्त्वज्ञस्य तथा तार्क्ष्य न शास्त्रेण प्रयोजनम् ॥ २,४९.

जसा अमृतानं तृप्त झालेल्याला अन्नाची गरज राहत नाही, तसंच, तार्क्ष्य, ज्याला सत्याचं ज्ञान आहे, त्याला शास्त्रांची गरज राहत नाही.

न वेदाध्ययनान्मुक्तिर्न शास्त्रपठनादपि । ज्ञानादेव हि कैवल्यं नान्यथा विनतात्मजः ॥ २,४९.

वेदांचं अध्ययन करून किंवा शास्त्र वाचून मुक्ती मिळत नाही; फक्त ज्ञानामुळेच खरी मुक्ती मिळते, विनता-पुत्रा, दुसऱ्या कुठल्याही मार्गानं नाही.

नाश्रमः कारणं मुक्तेर्दर्शनानि न कारणम् । तथैव सर्वकर्माणि ज्ञानमेव हि कारणम् ॥ २,४९.

आश्रम किंवा तत्त्वदर्शन हे मुक्तीचं कारण नाही; तसंच, सर्व कर्मंही कारण नाहीत—फक्त ज्ञान हेच खरं कारण आहे.

मुक्तिदा गुरुवागेका विद्याः सर्वा विडम्बिकाः । शास्त्रभारसहस्रेषु ह्येकं सञ्जीवनं परम् ॥ २,४९.

मुक्ती देणारा एकच शब्द आहे—गुरूचं वचन; बाकी सर्व विद्या केवळ देखावा आहेत. शास्त्रांच्या हजारो ओझ्यांत, एकच खरं जीवनदायी आहे.

अद्वैतं हि शिवं प्रोक्तं क्रिययापरिवर्जितम् । गुरुवक्त्रेण लभ्येत नाधीतागमकोटिभिः ॥ २,४९.

अद्वैत हेच खरं मंगल मानलं जातं, जे कृतींपासून मुक्त आहे; ते गुरूच्या वचनातून मिळतं, कोट्यवधी शास्त्रं वाचून नाही.