गरुडपुराणम्

हिताहितं न जानन्तो नित्यमुन्मार्गगामिनः । कुक्षिपूरणनिष्ठा ये ते नरा नारकाः खग ॥ २,४९.

जे लोक काय हितकारक आणि अहितकारक हे ओळखत नाहीत, नेहमी चुकीच्या मार्गाने चालतात आणि पोट भरण्यातच मग्न असतात, हे लोक नरकात जातात, हे पक्षराज.

निद्राभीमैथुनाहाराः सर्वेषां प्राणिनां समाः । ज्ञानवान्मानवः प्रोक्तो ज्ञानहीनः पशुः स्मृतः ॥ २,४९.

झोप, भीती, मैथुन आणि अन्न हे सर्व प्राण्यांना सारखेच आहेत; ज्याच्याकडे ज्ञान आहे तोच माणूस, ज्याच्याकडे ज्ञान नाही तो पशू समजला जातो.

प्रभाते मलमूत्त्राभ्यां क्षुत्तृड्भ्यां मध्यगे रवौ । रात्रौ मदननिद्राभ्यां बाध्यन्ते मूढमानवाः ॥ २,४९.

मूढ माणसे सकाळी मलमूत्रामुळे, दुपारी भूक आणि तहान यामुळे, आणि रात्री काम आणि झोप यामुळे त्रस्त होतात.

स्वदेहधनदारादिनिरताः सर्वजन्तवः । जायन्ते च म्रियन्ते च हा हन्ताज्ञानमोहिताः ॥ २,४९.

सर्व जीव आपल्या शरीर, धन, बायको इत्यादींमध्ये गुंतलेले असतात, आणि अज्ञानामुळे मोहात पडून जन्म घेतात आणि मरतात.

तस्मात्सङ्गः सदा त्याज्यः सचेत्त्यक्तुं न शक्यते । महद्भिः सह कर्तव्यः सन्तः सङ्गस्य भेषजम् ॥ २,४९.

म्हणून संगती नेहमी सोडावी; पण ती सोडता येत नसेल, तर थोर लोकांची संगत करावी, कारण सज्जनांची संगत हेच औषध आहे.

सत्सङ्गश्च विवेकश्च निर्मलं नयनद्वयम् । यस्य नास्ति नरः सोऽन्धः कथं न स्यादमार्गगः ॥ २,४९.

ज्याच्याकडे सज्जनांची संगत, विवेक आणि निर्मळ दृष्टी नाही, असा माणूस आंधळाच आहे; तो चुकीच्या मार्गाने जाणारच.

स्वस्ववर्णाश्रमाचारनिरताः सर्वमानवाः । न जानन्ति परं धर्मं वृथा नश्यन्ति दाम्भिकाः ॥ २,४९.

सर्व माणसे आपल्या जाती-आश्रमाच्या आचरणात गुंतलेली असतात, पण श्रेष्ठ धर्म काय हे त्यांना कळत नाही; अशा दांभिकांचा विनाश व्यर्थ होतो.

किमायासपराः केचिद्व्रतचर्यादिसंयुताः । अज्ञानसंवृतात्मानः सञ्चरन्ति प्रचारकाः ॥ २,४९.

काही लोक व्रत, तप यामध्ये मग्न राहतात, पण अज्ञानाने त्यांचे मन झाकलेले असते आणि ते भटकत राहतात.

नाममात्रेण सन्तुष्टाः कर्मकाण्डरता नराः । मन्त्रोच्चारणहोमाद्यैर्भ्रामिताः क्रतुविस्तरैः ॥ २,४९.

कर्मकांडात रमणारे लोक केवळ नावापुरते समाधानी असतात; मंत्र उच्चारण, होम आणि यज्ञाच्या विस्ताराने ते भ्रमित होतात.

एकभुक्तोपवासाद्यैर्नियमैः कायशोषणैः । मूढाः परोक्षमिच्छन्ति मम मायाविमोहिताः ॥ २,४९.

माझ्या मायेमुळे भरकटलेले मूढ लोक, एकदाच जेवण करणे, उपवास करणे, किंवा शरीराला त्रास देणे अशा नियमांनी अदृश्य गोष्टी मिळवू पाहतात.

देहदण्डनमात्रेण का मुक्तिरविवेकिनाम् । वल्मीकताडनादेव मृतः किन्नु महोरगः ॥ २,४९.

फक्त शरीराला शिक्षा करून विवेक नसलेल्या माणसाला मुक्ती कशी मिळेल? नांगराच्या फटक्याने मोठा साप मरला, म्हणून त्याला मुक्ती मिळेल का?

जटाभाराजिनैर्युक्ता दाम्भिका वेषधारिणः । भ्रमन्ति ज्ञानिवल्लोके भ्रामयन्ति जनानपि ॥ २,४९.

जटा आणि मृगाची कातडी घालून, साधूचे रूप धारण करणारे ढोंगी लोक जगात जणू काही ज्ञानी असल्यासारखे फिरतात आणि इतरांनाही भरकटवतात.

संसारजसुखासक्तं ब्रह्मज्ञोऽस्मीतिवादिनम् । कर्मब्रह्मोभयभ्रष्टं तं त्यजेदन्त्यजं यथा ॥ २,४९.

जो माणूस संसाराच्या सुखात आसक्त असूनही स्वतःला ब्रह्मज्ञानी म्हणतो, आणि कर्म व ब्रह्मज्ञान या दोन्हींतून खाली पडला आहे, त्याला अगदी अस्पृश्यासारखे सोडून द्यावे.

गृहारण्यसमा लोके गतव्रीडा दिगम्बराः । चरन्ति गर्दभाद्याश्च विरक्तास्ते भवन्ति किम् ॥ २,४९.

जगात काही लोक लाज सोडून, घरात किंवा जंगलात नग्न फिरतात—गाढवांसारखे असे प्राणी खरोखरच विरक्त आहेत का?

मृद्भस्मोद्धूलनादेव मुक्ताः स्युर्यदि मानवाः । मृद्भस्मवासी नित्यं श्वा स किं मुक्तो भविष्यति ॥ २,४९.

माती किंवा राख अंगाला लावल्यानेच माणसं मुक्त होत असतील, तर कायम माती-राखेत राहणारा कुत्रा देखील मुक्त होईल का?

तृणपर्णोदकाहाराः सततं वनवासिनः । जम्बूकाखुमृगाद्याश्च तापसास्ते भवन्ति किम् ॥ २,४९.

जे नेहमी जंगलात राहतात आणि गवत, पाने, पाणी यावर जगतात—तर कोल्हे, उंदीर, हरणे हे सगळेच मग तपस्वी ठरतील का?

आजन्ममरणान्तञ्च गङ्गादितटिनीस्थिताः । मण्डूकमत्स्यप्रमुखा योगिनस्ते भवन्ति किम् ॥ २,४९.

ज्यांना जन्मापासून मृत्यूपर्यंत गंगा किंवा इतर नद्यांच्या काठी राहायचे असते—मग बेडूक, मासे हे सगळेच योगी आहेत का?

पारावताः शिलाहाराः कदाचिदपि चातकाः । न पिबन्ति महीतोयं व्रतिनस्ते भवन्ति किम् ॥ २,४९.

जे कबूतर फक्त दगड खातात, किंवा चातक पक्षी कधीच पृथ्वीचे पाणी पीत नाहीत—त्यांना त्यांच्या व्रतामुळे व्रती म्हणता येईल का?

तस्मान्नित्यादिकं कर्म लोकरञ्जनकारकम् । मोक्षस्य कारणं साक्षातत्त्वज्ञान खगेश्वर ॥ २,४९.

म्हणून, हे पक्षीराज, रोजची किंवा इतर कर्मे फक्त लोकांना खूश करण्यासाठी केली, तर ती थेट मुक्ती देणारी नाहीत; खरी मुक्ती हे सत्यज्ञानानेच मिळते.

षर्ड्शनमहाकूपे पतिताः पशवः खग । परमार्थं न जानन्ति पशुपाशनियन्त्रिताः ॥ २,४९.

हे पक्षी, जे पशू षड्दर्शनांच्या मोठ्या खड्ड्यात पडले आहेत, ते अज्ञानाच्या बंधनात अडकलेले असल्याने त्यांना परमसत्य कळत नाही.

वेदशास्त्रार्णवैर्घेरैरुह्यमाना इतस्ततः । षडूर्मिनिग्रहग्रस्तास्तिष्ठन्ति हि कुतार्किकाः ॥ २,४९.

वेद आणि शास्त्रांच्या समुद्रातील लाटांनी इकडे तिकडे फेकले गेलेले, आणि षड्रिपूंच्या तावडीत सापडलेले लोक, हे खोट्या तर्कावरच अडकून राहतात.

वेदागमपुराणज्ञः परमार्थं न वेत्ति यः । विडम्बकस्य तस्यैव तत्सर्वं काकभाषितम् ॥ २,४९.

जो वेद, आगम, पुराणे जाणतो पण परमसत्य जाणत नाही, त्याचे सगळे बोलणे हे केवळ कावळ्याच्या ओरडण्यासारखे, उपहासास पात्र ठरते.

इदं ज्ञानमिदं ज्ञेयमिति चिन्तासमाकुलाः । पठन्त्यहर्निशं शास्त्रं परतत्त्वपराङ्मुखाः ॥ २,४९.

'हे ज्ञान, हे जाणण्यासारखे' असे विचार करत, काही लोक रात्रंदिवस शास्त्र वाचतात, पण तरीही ते परमतत्त्वाकडे पाठ फिरवतात.

वाक्यच्छन्दोनिबन्धेन काव्यालङ्कारशोभिताः । चिन्तया दुःखिता मूढास्तिष्ठन्ति व्याकुलेन्द्रियाः ॥ २,४९.

शब्दांची आणि छंदांची सजावट असलेली काव्ये, अलंकारांनी नटलेली, पण स्वतःच्या विचारांनी त्रस्त आणि इंद्रिये अस्वस्थ असलेले हे मूढ लोक दुःखातच राहतात.

अन्यथा परमं तत्त्वं जनाः क्लिश्यन्ति चान्यथा । अन्यथा शास्त्रसद्भावो व्याख्यां कुर्वन्ति चान्यथा ॥ २,४९.

लोक परमतत्त्व चुकीच्या रीतीने समजून दुःख भोगतात, आणि शास्त्राचा खरा अर्थही वेगवेगळ्या प्रकारे चुकीचा लावतात.

कथयन्त्युवन्मनीभावं स्वयं नानुभवन्ति च । अहङ्कारस्ताः केचिदुपदेशादिवार्जिताः ॥ २,४९.

ते परमानंदाच्या अवस्थेची चर्चा करतात, पण स्वतः अनुभवत नाहीत; काही जण अहंकारामुळे उपदेश व मार्गदर्शन नाकारतात.

पठन्ति वेदशास्त्राणि बोधयन्ति परस्परम् । न जानन्ति परं तत्त्वं दर्वी पाकरसं यथा ॥ २,४९.

ते वेद आणि शास्त्रे वाचतात, एकमेकांना शिकवतात, पण परमसत्य जाणत नाहीत—जणू काही चमचा स्वयंपाकाचा स्वाद कधीच चाखत नाही.

शिरो वहति पुष्पाणि गन्धं जानाति नासिका । पठन्ति वेदशास्त्राणि दुर्लभो भावबोधकः ॥ २,४९.

डोक्यावर फुलं ठेवतात, नाकानं त्यांचा सुगंध घेतात; लोक वेद आणि शास्त्रं म्हणतात, पण त्यांचा खरा अर्थ समजणारा फारच दुर्मिळ असतो.

तत्त्वमात्मस्थमज्ञात्वा मूढः शास्त्रेषु मुह्यति । गोपः कक्षागते च्छागे कूपं पश्यति दुर्मतिः ॥ २,४९.

आपल्या आत असलेलं सत्य न कळता, मूर्ख माणूस शास्त्रांतच गुंतून राहतो; जणू काही गवळा दूर असलेल्या विहिरीकडे पाहून कुड्यातील शेळीला ओळखू शकत नाही.