गरुडपुराणम्

जरादर्शितपन्थानं प्रचण्डव्याधिसैनिकम् । अधिष्ठितो मृत्युशत्रुं त्रातारं किं न पश्यति ॥ २,४९.

म्हातारपणाचा मार्ग दाखवणारा, भयंकर आजारांच्या सैन्यासह समोर उभा असलेला मृत्यूशत्रू दिसत असतानाही, लोक आपला तारणारा का ओळखत नाहीत?

तृष्णासूचीविनिर्भिन्नं सिक्तं विषयसर्पिषा । रागद्वेषानले पक्वं मृत्युरश्राति मानवम् ॥ २,४९.

मरण हे माणसाला, जो तृष्णेच्या सुईने टोचला गेला आहे, विषयांच्या तुपात भिजला आहे, आणि राग-द्वेषाच्या आगीत शिजला आहे, गिळून टाकते.

बालांश्च यौवनस्थांश्च वृद्धान गर्भगतानपि । सर्वानाविशते मृत्युरेवम्भूमिदं जगत् ॥ २,४९.

मृत्यू हा लहान मुलांना, तरुणांना, वृद्धांना आणि गर्भात असणाऱ्यांनाही व्यापतो; असे हे जग आहे.

स्वदेहमपि जीवोऽयं मुक्त्वा याति यमालयम् । स्त्रीमातृपितृपुत्त्रादिसम्बन्धः केन हेतुना ॥ २,४९.

हा जीव स्वतःचे शरीरसुद्धा सोडून यमाच्या घरी जातो; मग बायको, आई, वडील, मुलगा आणि इतरांशी आसक्ती का ठेवावी?

दुः खमूलं हि संसारः स यस्यास्ति स दुः खितः । तस्य त्यागः कृतो येन स सुखी नापरः क्वचित् ॥ २,४९.

ज्याच्यासाठी संसार आहे, त्याला दुःखच मिळते; पण ज्याने संसाराचा त्याग केला, तोच खरा सुखी आहे, दुसरा कोणीच नाही.

प्रभवं सर्वदुः खानामालयं सकलापदाम् । आश्रयं सर्वपापानां संसारं वर्जयेत्क्षणात् ॥ २,४९.

संसार हा सर्व दुःखांचा उगम, सर्व संकटांचे घर आणि सर्व पापांचा आधार आहे; त्यामुळे त्याचा क्षणात त्याग करावा.

लोहदारुमयैः पाशैः पुमान्बद्धो विमुच्यते । पुत्त्रदारमयैः पाशैर्मुच्यते न कदाचन ॥ २,४९.

लोखंड किंवा लाकडाच्या साखळ्यांनी बांधलेला माणूस सुटू शकतो, पण मुलगा आणि बायको यांच्या बंधनातून तो कधीच सुटू शकत नाही.

यावतः कुरुते जन्तुः सम्बन्धान्मनसः प्रियान् । तावन्तोऽस्य निखन्यन्ते हृदये शोकशङ्कवः ॥ २,४९.

जितके जीव आपल्या मनात प्रिय नाते जोडतात, तितकेच दुःखाचे बाण त्यांच्या हृदयात रोवले जातात.

वञ्चिताशेषवित्तैस्तैर्नित्यं लोको विनाशितः । हा हन्त विषयाहारैर्देहस्थोन्द्रियतस्करैः ॥ २,४९.

जग नेहमीच त्या लोकांनी नष्ट केले जाते, जे सर्वांना फसवून संपत्ती मिळवतात आणि शरीरातील इंद्रिय-चोरांनी विषयांचा उपभोग घेतात.

मांसलुब्धो यथा मत्स्यो लोहशङ्कुं न पश्यति । सुखलुब्धस्तथा देही यमवाधां न पश्यति ॥ २,४९.

जसा मासा मांसाच्या लोभाने लोखंडाचा काटा पाहत नाही, तसा सुखाच्या लोभाने देहधारी माणूस यमाच्या फासाकडे पाहत नाही.

हिताहितं न जानन्तो नित्यमुन्मार्गगामिनः । कुक्षिपूरणनिष्ठा ये ते नरा नारकाः खग ॥ २,४९.

जे लोक काय हितकारक आणि अहितकारक हे ओळखत नाहीत, नेहमी चुकीच्या मार्गाने चालतात आणि पोट भरण्यातच मग्न असतात, हे लोक नरकात जातात, हे पक्षराज.

निद्राभीमैथुनाहाराः सर्वेषां प्राणिनां समाः । ज्ञानवान्मानवः प्रोक्तो ज्ञानहीनः पशुः स्मृतः ॥ २,४९.

झोप, भीती, मैथुन आणि अन्न हे सर्व प्राण्यांना सारखेच आहेत; ज्याच्याकडे ज्ञान आहे तोच माणूस, ज्याच्याकडे ज्ञान नाही तो पशू समजला जातो.

प्रभाते मलमूत्त्राभ्यां क्षुत्तृड्भ्यां मध्यगे रवौ । रात्रौ मदननिद्राभ्यां बाध्यन्ते मूढमानवाः ॥ २,४९.

मूढ माणसे सकाळी मलमूत्रामुळे, दुपारी भूक आणि तहान यामुळे, आणि रात्री काम आणि झोप यामुळे त्रस्त होतात.

स्वदेहधनदारादिनिरताः सर्वजन्तवः । जायन्ते च म्रियन्ते च हा हन्ताज्ञानमोहिताः ॥ २,४९.

सर्व जीव आपल्या शरीर, धन, बायको इत्यादींमध्ये गुंतलेले असतात, आणि अज्ञानामुळे मोहात पडून जन्म घेतात आणि मरतात.

तस्मात्सङ्गः सदा त्याज्यः सचेत्त्यक्तुं न शक्यते । महद्भिः सह कर्तव्यः सन्तः सङ्गस्य भेषजम् ॥ २,४९.

म्हणून संगती नेहमी सोडावी; पण ती सोडता येत नसेल, तर थोर लोकांची संगत करावी, कारण सज्जनांची संगत हेच औषध आहे.

सत्सङ्गश्च विवेकश्च निर्मलं नयनद्वयम् । यस्य नास्ति नरः सोऽन्धः कथं न स्यादमार्गगः ॥ २,४९.

ज्याच्याकडे सज्जनांची संगत, विवेक आणि निर्मळ दृष्टी नाही, असा माणूस आंधळाच आहे; तो चुकीच्या मार्गाने जाणारच.

स्वस्ववर्णाश्रमाचारनिरताः सर्वमानवाः । न जानन्ति परं धर्मं वृथा नश्यन्ति दाम्भिकाः ॥ २,४९.

सर्व माणसे आपल्या जाती-आश्रमाच्या आचरणात गुंतलेली असतात, पण श्रेष्ठ धर्म काय हे त्यांना कळत नाही; अशा दांभिकांचा विनाश व्यर्थ होतो.

किमायासपराः केचिद्व्रतचर्यादिसंयुताः । अज्ञानसंवृतात्मानः सञ्चरन्ति प्रचारकाः ॥ २,४९.

काही लोक व्रत, तप यामध्ये मग्न राहतात, पण अज्ञानाने त्यांचे मन झाकलेले असते आणि ते भटकत राहतात.

नाममात्रेण सन्तुष्टाः कर्मकाण्डरता नराः । मन्त्रोच्चारणहोमाद्यैर्भ्रामिताः क्रतुविस्तरैः ॥ २,४९.

कर्मकांडात रमणारे लोक केवळ नावापुरते समाधानी असतात; मंत्र उच्चारण, होम आणि यज्ञाच्या विस्ताराने ते भ्रमित होतात.

एकभुक्तोपवासाद्यैर्नियमैः कायशोषणैः । मूढाः परोक्षमिच्छन्ति मम मायाविमोहिताः ॥ २,४९.

माझ्या मायेमुळे भरकटलेले मूढ लोक, एकदाच जेवण करणे, उपवास करणे, किंवा शरीराला त्रास देणे अशा नियमांनी अदृश्य गोष्टी मिळवू पाहतात.

देहदण्डनमात्रेण का मुक्तिरविवेकिनाम् । वल्मीकताडनादेव मृतः किन्नु महोरगः ॥ २,४९.

फक्त शरीराला शिक्षा करून विवेक नसलेल्या माणसाला मुक्ती कशी मिळेल? नांगराच्या फटक्याने मोठा साप मरला, म्हणून त्याला मुक्ती मिळेल का?

जटाभाराजिनैर्युक्ता दाम्भिका वेषधारिणः । भ्रमन्ति ज्ञानिवल्लोके भ्रामयन्ति जनानपि ॥ २,४९.

जटा आणि मृगाची कातडी घालून, साधूचे रूप धारण करणारे ढोंगी लोक जगात जणू काही ज्ञानी असल्यासारखे फिरतात आणि इतरांनाही भरकटवतात.

संसारजसुखासक्तं ब्रह्मज्ञोऽस्मीतिवादिनम् । कर्मब्रह्मोभयभ्रष्टं तं त्यजेदन्त्यजं यथा ॥ २,४९.

जो माणूस संसाराच्या सुखात आसक्त असूनही स्वतःला ब्रह्मज्ञानी म्हणतो, आणि कर्म व ब्रह्मज्ञान या दोन्हींतून खाली पडला आहे, त्याला अगदी अस्पृश्यासारखे सोडून द्यावे.

गृहारण्यसमा लोके गतव्रीडा दिगम्बराः । चरन्ति गर्दभाद्याश्च विरक्तास्ते भवन्ति किम् ॥ २,४९.

जगात काही लोक लाज सोडून, घरात किंवा जंगलात नग्न फिरतात—गाढवांसारखे असे प्राणी खरोखरच विरक्त आहेत का?

मृद्भस्मोद्धूलनादेव मुक्ताः स्युर्यदि मानवाः । मृद्भस्मवासी नित्यं श्वा स किं मुक्तो भविष्यति ॥ २,४९.

माती किंवा राख अंगाला लावल्यानेच माणसं मुक्त होत असतील, तर कायम माती-राखेत राहणारा कुत्रा देखील मुक्त होईल का?

तृणपर्णोदकाहाराः सततं वनवासिनः । जम्बूकाखुमृगाद्याश्च तापसास्ते भवन्ति किम् ॥ २,४९.

जे नेहमी जंगलात राहतात आणि गवत, पाने, पाणी यावर जगतात—तर कोल्हे, उंदीर, हरणे हे सगळेच मग तपस्वी ठरतील का?

आजन्ममरणान्तञ्च गङ्गादितटिनीस्थिताः । मण्डूकमत्स्यप्रमुखा योगिनस्ते भवन्ति किम् ॥ २,४९.

ज्यांना जन्मापासून मृत्यूपर्यंत गंगा किंवा इतर नद्यांच्या काठी राहायचे असते—मग बेडूक, मासे हे सगळेच योगी आहेत का?

पारावताः शिलाहाराः कदाचिदपि चातकाः । न पिबन्ति महीतोयं व्रतिनस्ते भवन्ति किम् ॥ २,४९.

जे कबूतर फक्त दगड खातात, किंवा चातक पक्षी कधीच पृथ्वीचे पाणी पीत नाहीत—त्यांना त्यांच्या व्रतामुळे व्रती म्हणता येईल का?

तस्मान्नित्यादिकं कर्म लोकरञ्जनकारकम् । मोक्षस्य कारणं साक्षातत्त्वज्ञान खगेश्वर ॥ २,४९.

म्हणून, हे पक्षीराज, रोजची किंवा इतर कर्मे फक्त लोकांना खूश करण्यासाठी केली, तर ती थेट मुक्ती देणारी नाहीत; खरी मुक्ती हे सत्यज्ञानानेच मिळते.