गरुडपुराणम्

तोयफेनसमे देहे जीवेनाक्रम्य संस्थिते । अनित्याप्रयसवासे कथ तिष्ठति निर्भयः ॥ २,४९.

पाण्याच्या फेसासारखं हे शरीर, आणि त्यात जिवंतपणंही क्षणिक — असं असताना, आणि हे घरही नश्वर असताना, कोण निर्भय राहू शकतो?

अहिते हितसंज्ञः स्यादध्रुवे ध्रुवसंज्ञकः । अनर्थे चार्थविज्ञानः स्वमर्थं यो न वेत्ति सः ॥ २,४९.

जो अपायकारक गोष्टींना हितकारक समजतो, नाशवंताला चिरस्थायी मानतो, आणि निरर्थकातच अर्थ शोधतो, त्याला आपल्या खर्‍या हिताचं ज्ञान नसतं.

पश्यन्नपि प्रस्खलति शृण्वन्नपि न बुध्यति । पठन्नपि न जानाति देवमायाविमोहितः ॥ २,४९.

तो पाहूनही चुकतो, ऐकूनही समजत नाही, वाचूनही कळत नाही — कारण तो देवाच्या मायेमुळे भ्रमित झालेला असतो.

तन्निमज्जज्जगदिदं गम्भीरे कालसागरे । मृत्युरोगजराग्राहैर्न कश्चिदपि बुध्यते ॥ २,४९.

म्हणूनच हे सगळं जग काळाच्या खोल समुद्रात बुडतं; मृत्यू, रोग आणि म्हातारपण या मगरांनी पकडलेलं असताना, कुणालाच शुद्धी येत नाही.

प्रतिक्षणभयं कालः क्षीयमाणो न लक्ष्यते । आमकुंभ इवांभः स्थो विशीर्णो न विभाव्यते ॥ २,४९.

काळ क्षणोक्षणी कमी होत असतो आणि भीती निर्माण करतो, पण तो जाणवत नाही — जसं भांड्यातलं पाणी हळूहळू गळून जातं, तसं.

युज्यते वेष्टनं वायोराकाशस्य च खण्डनम् । ग्रथनञ्च तरङ्गाणामास्था नायुषि युज्यते ॥ २,४९.

वाऱ्याला बांधणं, आकाश फोडणं किंवा लाटांना एकत्र बांधणं शक्य आहे, पण आयुष्य टिकून राहील यावर विश्वास ठेवणं योग्य नाही.

पृथिवी दह्यते येन मेरुश्चापि विशीर्यते । शुष्यते सागरजलं शरीरस्य च का कथा ॥ २,४९.

जे पृथ्वी जाळू शकतं, मेरू पर्वतही फोडू शकतं, समुद्राचं पाणी वाळवू शकतं — मग शरीराची काय कथा?

अपत्यं मे कलत्रं मे धनं मे बान्धवाश्च मे । जल्पन्तमिति मर्त्याजं हन्ति कालवृको बलात् ॥ २,४९.

‘माझं मूल, माझी पत्नी, माझं धन, माझे नातेवाईक’ असं म्हणत असतानाच, काळरूपी लांडगा त्या माणसाला जबरदस्तीने पकडतो.

इदं कृतमिदं कार्यमिदमन्यत्कृताकृतम् । एवमीहासमायुक्तं कृतान्तः कुरुते वशम् ॥ २,४९.

‘हे केलं, ते करायचं आहे, हे दुसरं, केलं किंवा राहिलं’ — अशा विचारांत गुंतलेला असतानाच, मृत्यू त्याला आपल्या अधीन करतो.

श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्ने चापराह्निकम् । न हि मृत्युः प्रतीक्षेत कृतं वाप्यथ वाकृतम् ॥ २,४९.

उद्याचं काम आजच करावं, सकाळचं दुपारीच करावं; कारण मृत्यू कुणाचीही वाट पाहत नाही, काम झालं असो वा राहिलं असो.

जरादर्शितपन्थानं प्रचण्डव्याधिसैनिकम् । अधिष्ठितो मृत्युशत्रुं त्रातारं किं न पश्यति ॥ २,४९.

म्हातारपणाचा मार्ग दाखवणारा, भयंकर आजारांच्या सैन्यासह समोर उभा असलेला मृत्यूशत्रू दिसत असतानाही, लोक आपला तारणारा का ओळखत नाहीत?

तृष्णासूचीविनिर्भिन्नं सिक्तं विषयसर्पिषा । रागद्वेषानले पक्वं मृत्युरश्राति मानवम् ॥ २,४९.

मरण हे माणसाला, जो तृष्णेच्या सुईने टोचला गेला आहे, विषयांच्या तुपात भिजला आहे, आणि राग-द्वेषाच्या आगीत शिजला आहे, गिळून टाकते.

बालांश्च यौवनस्थांश्च वृद्धान गर्भगतानपि । सर्वानाविशते मृत्युरेवम्भूमिदं जगत् ॥ २,४९.

मृत्यू हा लहान मुलांना, तरुणांना, वृद्धांना आणि गर्भात असणाऱ्यांनाही व्यापतो; असे हे जग आहे.

स्वदेहमपि जीवोऽयं मुक्त्वा याति यमालयम् । स्त्रीमातृपितृपुत्त्रादिसम्बन्धः केन हेतुना ॥ २,४९.

हा जीव स्वतःचे शरीरसुद्धा सोडून यमाच्या घरी जातो; मग बायको, आई, वडील, मुलगा आणि इतरांशी आसक्ती का ठेवावी?

दुः खमूलं हि संसारः स यस्यास्ति स दुः खितः । तस्य त्यागः कृतो येन स सुखी नापरः क्वचित् ॥ २,४९.

ज्याच्यासाठी संसार आहे, त्याला दुःखच मिळते; पण ज्याने संसाराचा त्याग केला, तोच खरा सुखी आहे, दुसरा कोणीच नाही.

प्रभवं सर्वदुः खानामालयं सकलापदाम् । आश्रयं सर्वपापानां संसारं वर्जयेत्क्षणात् ॥ २,४९.

संसार हा सर्व दुःखांचा उगम, सर्व संकटांचे घर आणि सर्व पापांचा आधार आहे; त्यामुळे त्याचा क्षणात त्याग करावा.

लोहदारुमयैः पाशैः पुमान्बद्धो विमुच्यते । पुत्त्रदारमयैः पाशैर्मुच्यते न कदाचन ॥ २,४९.

लोखंड किंवा लाकडाच्या साखळ्यांनी बांधलेला माणूस सुटू शकतो, पण मुलगा आणि बायको यांच्या बंधनातून तो कधीच सुटू शकत नाही.

यावतः कुरुते जन्तुः सम्बन्धान्मनसः प्रियान् । तावन्तोऽस्य निखन्यन्ते हृदये शोकशङ्कवः ॥ २,४९.

जितके जीव आपल्या मनात प्रिय नाते जोडतात, तितकेच दुःखाचे बाण त्यांच्या हृदयात रोवले जातात.

वञ्चिताशेषवित्तैस्तैर्नित्यं लोको विनाशितः । हा हन्त विषयाहारैर्देहस्थोन्द्रियतस्करैः ॥ २,४९.

जग नेहमीच त्या लोकांनी नष्ट केले जाते, जे सर्वांना फसवून संपत्ती मिळवतात आणि शरीरातील इंद्रिय-चोरांनी विषयांचा उपभोग घेतात.

मांसलुब्धो यथा मत्स्यो लोहशङ्कुं न पश्यति । सुखलुब्धस्तथा देही यमवाधां न पश्यति ॥ २,४९.

जसा मासा मांसाच्या लोभाने लोखंडाचा काटा पाहत नाही, तसा सुखाच्या लोभाने देहधारी माणूस यमाच्या फासाकडे पाहत नाही.

हिताहितं न जानन्तो नित्यमुन्मार्गगामिनः । कुक्षिपूरणनिष्ठा ये ते नरा नारकाः खग ॥ २,४९.

जे लोक काय हितकारक आणि अहितकारक हे ओळखत नाहीत, नेहमी चुकीच्या मार्गाने चालतात आणि पोट भरण्यातच मग्न असतात, हे लोक नरकात जातात, हे पक्षराज.

निद्राभीमैथुनाहाराः सर्वेषां प्राणिनां समाः । ज्ञानवान्मानवः प्रोक्तो ज्ञानहीनः पशुः स्मृतः ॥ २,४९.

झोप, भीती, मैथुन आणि अन्न हे सर्व प्राण्यांना सारखेच आहेत; ज्याच्याकडे ज्ञान आहे तोच माणूस, ज्याच्याकडे ज्ञान नाही तो पशू समजला जातो.

प्रभाते मलमूत्त्राभ्यां क्षुत्तृड्भ्यां मध्यगे रवौ । रात्रौ मदननिद्राभ्यां बाध्यन्ते मूढमानवाः ॥ २,४९.

मूढ माणसे सकाळी मलमूत्रामुळे, दुपारी भूक आणि तहान यामुळे, आणि रात्री काम आणि झोप यामुळे त्रस्त होतात.

स्वदेहधनदारादिनिरताः सर्वजन्तवः । जायन्ते च म्रियन्ते च हा हन्ताज्ञानमोहिताः ॥ २,४९.

सर्व जीव आपल्या शरीर, धन, बायको इत्यादींमध्ये गुंतलेले असतात, आणि अज्ञानामुळे मोहात पडून जन्म घेतात आणि मरतात.

तस्मात्सङ्गः सदा त्याज्यः सचेत्त्यक्तुं न शक्यते । महद्भिः सह कर्तव्यः सन्तः सङ्गस्य भेषजम् ॥ २,४९.

म्हणून संगती नेहमी सोडावी; पण ती सोडता येत नसेल, तर थोर लोकांची संगत करावी, कारण सज्जनांची संगत हेच औषध आहे.

सत्सङ्गश्च विवेकश्च निर्मलं नयनद्वयम् । यस्य नास्ति नरः सोऽन्धः कथं न स्यादमार्गगः ॥ २,४९.

ज्याच्याकडे सज्जनांची संगत, विवेक आणि निर्मळ दृष्टी नाही, असा माणूस आंधळाच आहे; तो चुकीच्या मार्गाने जाणारच.

स्वस्ववर्णाश्रमाचारनिरताः सर्वमानवाः । न जानन्ति परं धर्मं वृथा नश्यन्ति दाम्भिकाः ॥ २,४९.

सर्व माणसे आपल्या जाती-आश्रमाच्या आचरणात गुंतलेली असतात, पण श्रेष्ठ धर्म काय हे त्यांना कळत नाही; अशा दांभिकांचा विनाश व्यर्थ होतो.

किमायासपराः केचिद्व्रतचर्यादिसंयुताः । अज्ञानसंवृतात्मानः सञ्चरन्ति प्रचारकाः ॥ २,४९.

काही लोक व्रत, तप यामध्ये मग्न राहतात, पण अज्ञानाने त्यांचे मन झाकलेले असते आणि ते भटकत राहतात.

नाममात्रेण सन्तुष्टाः कर्मकाण्डरता नराः । मन्त्रोच्चारणहोमाद्यैर्भ्रामिताः क्रतुविस्तरैः ॥ २,४९.

कर्मकांडात रमणारे लोक केवळ नावापुरते समाधानी असतात; मंत्र उच्चारण, होम आणि यज्ञाच्या विस्ताराने ते भ्रमित होतात.