गरुडपुराणम्

आत्मैव यदि नात्मानमहीतेभ्यो निवारयेत् । कोऽन्यो हितकरस्तस्मादात्मानं सुखयिष्यति ॥ २,४९.

स्वतःनेच स्वतःचे रक्षण केले नाही, तर दुसरा कोण आपल्याला सुख देईल?

इहैव नरकव्याधेश्चिकित्सां न करोति यः । गत्वा निरौषधं देशं व्याधिम्थः किं करिष्यति ॥ २,४९.

इथेच नरकरूपी आजाराची चिकित्सा न करणारा, औषध नसलेल्या ठिकाणी गेल्यावर आजारी पडल्यावर काय करणार?

व्याघ्रीवास्ते जरा चायुर्याति भिन्नघटाम्बुवत् । निघ्नन्ति रिपुवद्रोगास्तस्माच्छ्रेयः समभ्यसेत ॥ २,४९.

वाघासारखी वार्धक्य येते, फुटलेल्या भांड्यातील पाण्यासारखे आयुष्य संपते, आजार शत्रूसारखे नाश करतात; म्हणून चांगले आचरण करावे.

यावन्नाश्रयते दुः खं यावन्नायान्ति चापदः । यावन्नेन्द्रियवैकल्यं तावच्छ्रेयः समभ्यसेत् ॥ २,४९.

जोपर्यंत दुःख आलेलं नाही, आपत्ती आली नाही, किंवा इंद्रियांची शक्ती कमी झालेली नाही, तोपर्यंत माणसाने खरं कल्याण साध्य करण्याचा प्रयत्न करावा.

यावत्तिष्ठति देहोऽयं तावत्तत्त्वं समभ्यसेत् । सन्दीप्तकोशभवने कूपं खनति दुर्मतिः ॥ २,४९.

जोपर्यंत हे शरीर टिकून आहे, तोपर्यंत सत्याचा शोध घ्यावा. जसा मूर्ख माणूस घरात आग लागल्यावरच विहीर खणतो, तसंच नंतर प्रयत्न करून उपयोग नाही.

कालो न ज्ञायते नानाकार्यैः संसारसम्भवैः । सुखं दुःखं जनो हन्त न वेत्ति हितमात्मनः ॥ २,४९.

वेळ कधी जातो हे समजतच नाही, कारण संसाराच्या असंख्य कामांत तो हरवून जातो. सुखात असो वा दुःखात, लोकांना आपल्या खर्‍या हिताचं ज्ञान होत नाही.

जातानार्तान्मृतानापद्भष्टान्दृष्ट्वा च दुः खितान् । लोको मोहसुरां पीत्वा न बिभेति कदाचन ॥ २,४९.

जन्मतःच दुःख भोगणारे, मृत्यू पावलेले, संकटात सापडलेले आणि वेदनेने त्रस्त झालेले लोक दिसूनही, मोहाच्या दारूने मस्त झालेला माणूस कधीच घाबरत नाही.

सम्पदः स्वप्नसंकाशा यौवनं कुसुमोपमम् । तडिच्चपलमायुष्यं कस्य स्याज्जानतो धृतिः ॥ २,४९.

संपत्ती स्वप्नासारखी आहे, तारुण्य फुलासारखं क्षणभंगुर आहे, आणि आयुष्य विजेसारखं चंचल आहे — हे जाणूनही कोणाचा धीर टिकेल?

शतं जीवितमत्यल्पं निद्रालस्यैस्तदर्धकम् । बाल्यरोगजरादुः खैरल्पं तदपि निष्फलम् ॥ २,४९.

शंभर वर्षांचं आयुष्यसुद्धा फार थोडं आहे; आळशी आणि झोपाळू लोकांसाठी ते अर्धंच उरतं; उरलेलं बालपण, आजार आणि म्हातारपण यातच संपतं, त्यामुळे तेही व्यर्थ जातं.

प्रारब्धव्ये निरुद्योगी जागर्तव्ये प्रसुप्तकः । विश्वस्तश्च भयस्थाने हा नरः को न हन्यते ॥ २,४९.

काम सुरू करायचं असताना जो आळशी असतो, जागं राहायचं असताना झोपतो, आणि संकटातही निर्धास्त असतो — अशा माणसाचं नाश होणारच.

तोयफेनसमे देहे जीवेनाक्रम्य संस्थिते । अनित्याप्रयसवासे कथ तिष्ठति निर्भयः ॥ २,४९.

पाण्याच्या फेसासारखं हे शरीर, आणि त्यात जिवंतपणंही क्षणिक — असं असताना, आणि हे घरही नश्वर असताना, कोण निर्भय राहू शकतो?

अहिते हितसंज्ञः स्यादध्रुवे ध्रुवसंज्ञकः । अनर्थे चार्थविज्ञानः स्वमर्थं यो न वेत्ति सः ॥ २,४९.

जो अपायकारक गोष्टींना हितकारक समजतो, नाशवंताला चिरस्थायी मानतो, आणि निरर्थकातच अर्थ शोधतो, त्याला आपल्या खर्‍या हिताचं ज्ञान नसतं.

पश्यन्नपि प्रस्खलति शृण्वन्नपि न बुध्यति । पठन्नपि न जानाति देवमायाविमोहितः ॥ २,४९.

तो पाहूनही चुकतो, ऐकूनही समजत नाही, वाचूनही कळत नाही — कारण तो देवाच्या मायेमुळे भ्रमित झालेला असतो.

तन्निमज्जज्जगदिदं गम्भीरे कालसागरे । मृत्युरोगजराग्राहैर्न कश्चिदपि बुध्यते ॥ २,४९.

म्हणूनच हे सगळं जग काळाच्या खोल समुद्रात बुडतं; मृत्यू, रोग आणि म्हातारपण या मगरांनी पकडलेलं असताना, कुणालाच शुद्धी येत नाही.

प्रतिक्षणभयं कालः क्षीयमाणो न लक्ष्यते । आमकुंभ इवांभः स्थो विशीर्णो न विभाव्यते ॥ २,४९.

काळ क्षणोक्षणी कमी होत असतो आणि भीती निर्माण करतो, पण तो जाणवत नाही — जसं भांड्यातलं पाणी हळूहळू गळून जातं, तसं.

युज्यते वेष्टनं वायोराकाशस्य च खण्डनम् । ग्रथनञ्च तरङ्गाणामास्था नायुषि युज्यते ॥ २,४९.

वाऱ्याला बांधणं, आकाश फोडणं किंवा लाटांना एकत्र बांधणं शक्य आहे, पण आयुष्य टिकून राहील यावर विश्वास ठेवणं योग्य नाही.

पृथिवी दह्यते येन मेरुश्चापि विशीर्यते । शुष्यते सागरजलं शरीरस्य च का कथा ॥ २,४९.

जे पृथ्वी जाळू शकतं, मेरू पर्वतही फोडू शकतं, समुद्राचं पाणी वाळवू शकतं — मग शरीराची काय कथा?

अपत्यं मे कलत्रं मे धनं मे बान्धवाश्च मे । जल्पन्तमिति मर्त्याजं हन्ति कालवृको बलात् ॥ २,४९.

‘माझं मूल, माझी पत्नी, माझं धन, माझे नातेवाईक’ असं म्हणत असतानाच, काळरूपी लांडगा त्या माणसाला जबरदस्तीने पकडतो.

इदं कृतमिदं कार्यमिदमन्यत्कृताकृतम् । एवमीहासमायुक्तं कृतान्तः कुरुते वशम् ॥ २,४९.

‘हे केलं, ते करायचं आहे, हे दुसरं, केलं किंवा राहिलं’ — अशा विचारांत गुंतलेला असतानाच, मृत्यू त्याला आपल्या अधीन करतो.

श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्ने चापराह्निकम् । न हि मृत्युः प्रतीक्षेत कृतं वाप्यथ वाकृतम् ॥ २,४९.

उद्याचं काम आजच करावं, सकाळचं दुपारीच करावं; कारण मृत्यू कुणाचीही वाट पाहत नाही, काम झालं असो वा राहिलं असो.

जरादर्शितपन्थानं प्रचण्डव्याधिसैनिकम् । अधिष्ठितो मृत्युशत्रुं त्रातारं किं न पश्यति ॥ २,४९.

म्हातारपणाचा मार्ग दाखवणारा, भयंकर आजारांच्या सैन्यासह समोर उभा असलेला मृत्यूशत्रू दिसत असतानाही, लोक आपला तारणारा का ओळखत नाहीत?

तृष्णासूचीविनिर्भिन्नं सिक्तं विषयसर्पिषा । रागद्वेषानले पक्वं मृत्युरश्राति मानवम् ॥ २,४९.

मरण हे माणसाला, जो तृष्णेच्या सुईने टोचला गेला आहे, विषयांच्या तुपात भिजला आहे, आणि राग-द्वेषाच्या आगीत शिजला आहे, गिळून टाकते.

बालांश्च यौवनस्थांश्च वृद्धान गर्भगतानपि । सर्वानाविशते मृत्युरेवम्भूमिदं जगत् ॥ २,४९.

मृत्यू हा लहान मुलांना, तरुणांना, वृद्धांना आणि गर्भात असणाऱ्यांनाही व्यापतो; असे हे जग आहे.

स्वदेहमपि जीवोऽयं मुक्त्वा याति यमालयम् । स्त्रीमातृपितृपुत्त्रादिसम्बन्धः केन हेतुना ॥ २,४९.

हा जीव स्वतःचे शरीरसुद्धा सोडून यमाच्या घरी जातो; मग बायको, आई, वडील, मुलगा आणि इतरांशी आसक्ती का ठेवावी?

दुः खमूलं हि संसारः स यस्यास्ति स दुः खितः । तस्य त्यागः कृतो येन स सुखी नापरः क्वचित् ॥ २,४९.

ज्याच्यासाठी संसार आहे, त्याला दुःखच मिळते; पण ज्याने संसाराचा त्याग केला, तोच खरा सुखी आहे, दुसरा कोणीच नाही.

प्रभवं सर्वदुः खानामालयं सकलापदाम् । आश्रयं सर्वपापानां संसारं वर्जयेत्क्षणात् ॥ २,४९.

संसार हा सर्व दुःखांचा उगम, सर्व संकटांचे घर आणि सर्व पापांचा आधार आहे; त्यामुळे त्याचा क्षणात त्याग करावा.

लोहदारुमयैः पाशैः पुमान्बद्धो विमुच्यते । पुत्त्रदारमयैः पाशैर्मुच्यते न कदाचन ॥ २,४९.

लोखंड किंवा लाकडाच्या साखळ्यांनी बांधलेला माणूस सुटू शकतो, पण मुलगा आणि बायको यांच्या बंधनातून तो कधीच सुटू शकत नाही.

यावतः कुरुते जन्तुः सम्बन्धान्मनसः प्रियान् । तावन्तोऽस्य निखन्यन्ते हृदये शोकशङ्कवः ॥ २,४९.

जितके जीव आपल्या मनात प्रिय नाते जोडतात, तितकेच दुःखाचे बाण त्यांच्या हृदयात रोवले जातात.

वञ्चिताशेषवित्तैस्तैर्नित्यं लोको विनाशितः । हा हन्त विषयाहारैर्देहस्थोन्द्रियतस्करैः ॥ २,४९.

जग नेहमीच त्या लोकांनी नष्ट केले जाते, जे सर्वांना फसवून संपत्ती मिळवतात आणि शरीरातील इंद्रिय-चोरांनी विषयांचा उपभोग घेतात.