गरुडपुराणम्

चतुर्विधशरीराणि धृत्वा मुक्त्वा सहस्रशः । सुकृतान्मा नवो भूत्वा ज्ञानी चेन्मोक्षमाप्नुयात् ॥ २,४९.

चार प्रकारची शरीरं हजारो वेळा घेतली आणि सोडली, तरी पुण्यवान आणि ज्ञानी झाल्यावरच मुक्ती मिळते.

चतुरशीतिलक्षेषु शरीरेषु शरीरिणाम् । न मानुषं विनान्यत्र तत्त्वज्ञानन्तु लभ्यते ॥ २,४९.

चौर्‍यासी लाख शरीरांमध्ये, मानवजन्म सोडून दुसऱ्या कुठल्याही जन्मात तत्त्वज्ञान मिळत नाही.

अत्र जन्मसहस्राणां सहस्रैरपि कोटिभिः । कदाचिल्लभते जन्तुर्मानुष्यं पुण्यसञ्चयात् ॥ २,४९.

हजारो जन्मानंतरही, कधी कधीच पुण्यसंचयामुळे जीवाला मानवजन्म मिळतो.

सोपानभूतं मोक्षस्य मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम् । यस्तार यति नात्मानं तस्मात्पापतरोऽत्र कः ॥ २,४९.

मुक्तीचा मार्ग असलेला हा दुर्मिळ मानवजन्म मिळूनही जो स्वतःचे कल्याण करत नाही, त्याहून पापी दुसरा कोण?

नरः प्राप्येतरज्जन्म लब्ध्वा चेन्द्रियसौष्ठवम् । न वेत्त्यात्महितं यस्तु स भवेद्ब्रह्मघातकः ॥ २,४९.

इतर जन्म आणि उत्तम इंद्रिये मिळूनही जो स्वतःचे हित ओळखत नाही, तो ब्रह्महत्यारा समजावा.

विना देहेन कस्यापि पुरुषार्थो न विद्यते । तस्माद्देहं धनं रक्षेत्पुण्यकर्माणि साधयेत् ॥ २,४९.

शरीराशिवाय कोणालाही कोणतेही साध्य साधता येत नाही; म्हणून शरीराचे धनासारखे रक्षण करावे आणि पुण्यकर्मे करावीत.

रक्षेच्चसर्वदात्मानमात्मा सर्ब्वस्य भाजनम् । रक्षणे यत्नमातिष्ठेज्जीवन् भद्राणि पश्यति ॥ २,४९.

नेहमी स्वतःचे रक्षण करावे, कारण आत्मा सर्वाचा आधार आहे; रक्षणासाठी प्रयत्न केल्यास आयुष्यात शुभ गोष्टी दिसतात.

पुनर्ग्रामः पुनः क्षेत्र पुनर्वित्तं पुनर्गृहम् । पुनः शुभाशुभं कर्म न शरीरं पुनः पुनः ॥ २,४९.

गाव, शेत, धन, घर, शुभ-अशुभ कर्म पुन्हा पुन्हा मिळू शकतात, पण शरीर मात्र पुन्हा मिळत नाही.

शरीररक्षणोपायाः क्रि यन्ते सर्वदा बुधैः । नेच्छन्ति च पुनस्त्यागमपि कुष्ठादिरोगिणः ॥ २,४९.

शहाणे लोक नेहमी शरीराच्या रक्षणासाठी उपाय करतात आणि कुष्ठरोग्यालाही शरीर सोडायचे वाटत नाही.

तद्गोपितं स्याद्धर्मार्थं धर्मो ज्ञानार्थमेव च । ज्ञानं तु ध्यानयोगार्थमचिरात्प्रविमुच्यते ॥ २,४९.

शरीर धर्म आणि संपत्ती मिळवण्यासाठी राखावे; धर्म ज्ञानासाठी, आणि ज्ञान ध्यान-योगासाठी, ज्यामुळे लवकरच मुक्ती मिळते.

आत्मैव यदि नात्मानमहीतेभ्यो निवारयेत् । कोऽन्यो हितकरस्तस्मादात्मानं सुखयिष्यति ॥ २,४९.

स्वतःनेच स्वतःचे रक्षण केले नाही, तर दुसरा कोण आपल्याला सुख देईल?

इहैव नरकव्याधेश्चिकित्सां न करोति यः । गत्वा निरौषधं देशं व्याधिम्थः किं करिष्यति ॥ २,४९.

इथेच नरकरूपी आजाराची चिकित्सा न करणारा, औषध नसलेल्या ठिकाणी गेल्यावर आजारी पडल्यावर काय करणार?

व्याघ्रीवास्ते जरा चायुर्याति भिन्नघटाम्बुवत् । निघ्नन्ति रिपुवद्रोगास्तस्माच्छ्रेयः समभ्यसेत ॥ २,४९.

वाघासारखी वार्धक्य येते, फुटलेल्या भांड्यातील पाण्यासारखे आयुष्य संपते, आजार शत्रूसारखे नाश करतात; म्हणून चांगले आचरण करावे.

यावन्नाश्रयते दुः खं यावन्नायान्ति चापदः । यावन्नेन्द्रियवैकल्यं तावच्छ्रेयः समभ्यसेत् ॥ २,४९.

जोपर्यंत दुःख आलेलं नाही, आपत्ती आली नाही, किंवा इंद्रियांची शक्ती कमी झालेली नाही, तोपर्यंत माणसाने खरं कल्याण साध्य करण्याचा प्रयत्न करावा.

यावत्तिष्ठति देहोऽयं तावत्तत्त्वं समभ्यसेत् । सन्दीप्तकोशभवने कूपं खनति दुर्मतिः ॥ २,४९.

जोपर्यंत हे शरीर टिकून आहे, तोपर्यंत सत्याचा शोध घ्यावा. जसा मूर्ख माणूस घरात आग लागल्यावरच विहीर खणतो, तसंच नंतर प्रयत्न करून उपयोग नाही.

कालो न ज्ञायते नानाकार्यैः संसारसम्भवैः । सुखं दुःखं जनो हन्त न वेत्ति हितमात्मनः ॥ २,४९.

वेळ कधी जातो हे समजतच नाही, कारण संसाराच्या असंख्य कामांत तो हरवून जातो. सुखात असो वा दुःखात, लोकांना आपल्या खर्‍या हिताचं ज्ञान होत नाही.

जातानार्तान्मृतानापद्भष्टान्दृष्ट्वा च दुः खितान् । लोको मोहसुरां पीत्वा न बिभेति कदाचन ॥ २,४९.

जन्मतःच दुःख भोगणारे, मृत्यू पावलेले, संकटात सापडलेले आणि वेदनेने त्रस्त झालेले लोक दिसूनही, मोहाच्या दारूने मस्त झालेला माणूस कधीच घाबरत नाही.

सम्पदः स्वप्नसंकाशा यौवनं कुसुमोपमम् । तडिच्चपलमायुष्यं कस्य स्याज्जानतो धृतिः ॥ २,४९.

संपत्ती स्वप्नासारखी आहे, तारुण्य फुलासारखं क्षणभंगुर आहे, आणि आयुष्य विजेसारखं चंचल आहे — हे जाणूनही कोणाचा धीर टिकेल?

शतं जीवितमत्यल्पं निद्रालस्यैस्तदर्धकम् । बाल्यरोगजरादुः खैरल्पं तदपि निष्फलम् ॥ २,४९.

शंभर वर्षांचं आयुष्यसुद्धा फार थोडं आहे; आळशी आणि झोपाळू लोकांसाठी ते अर्धंच उरतं; उरलेलं बालपण, आजार आणि म्हातारपण यातच संपतं, त्यामुळे तेही व्यर्थ जातं.

प्रारब्धव्ये निरुद्योगी जागर्तव्ये प्रसुप्तकः । विश्वस्तश्च भयस्थाने हा नरः को न हन्यते ॥ २,४९.

काम सुरू करायचं असताना जो आळशी असतो, जागं राहायचं असताना झोपतो, आणि संकटातही निर्धास्त असतो — अशा माणसाचं नाश होणारच.

तोयफेनसमे देहे जीवेनाक्रम्य संस्थिते । अनित्याप्रयसवासे कथ तिष्ठति निर्भयः ॥ २,४९.

पाण्याच्या फेसासारखं हे शरीर, आणि त्यात जिवंतपणंही क्षणिक — असं असताना, आणि हे घरही नश्वर असताना, कोण निर्भय राहू शकतो?

अहिते हितसंज्ञः स्यादध्रुवे ध्रुवसंज्ञकः । अनर्थे चार्थविज्ञानः स्वमर्थं यो न वेत्ति सः ॥ २,४९.

जो अपायकारक गोष्टींना हितकारक समजतो, नाशवंताला चिरस्थायी मानतो, आणि निरर्थकातच अर्थ शोधतो, त्याला आपल्या खर्‍या हिताचं ज्ञान नसतं.

पश्यन्नपि प्रस्खलति शृण्वन्नपि न बुध्यति । पठन्नपि न जानाति देवमायाविमोहितः ॥ २,४९.

तो पाहूनही चुकतो, ऐकूनही समजत नाही, वाचूनही कळत नाही — कारण तो देवाच्या मायेमुळे भ्रमित झालेला असतो.

तन्निमज्जज्जगदिदं गम्भीरे कालसागरे । मृत्युरोगजराग्राहैर्न कश्चिदपि बुध्यते ॥ २,४९.

म्हणूनच हे सगळं जग काळाच्या खोल समुद्रात बुडतं; मृत्यू, रोग आणि म्हातारपण या मगरांनी पकडलेलं असताना, कुणालाच शुद्धी येत नाही.

प्रतिक्षणभयं कालः क्षीयमाणो न लक्ष्यते । आमकुंभ इवांभः स्थो विशीर्णो न विभाव्यते ॥ २,४९.

काळ क्षणोक्षणी कमी होत असतो आणि भीती निर्माण करतो, पण तो जाणवत नाही — जसं भांड्यातलं पाणी हळूहळू गळून जातं, तसं.

युज्यते वेष्टनं वायोराकाशस्य च खण्डनम् । ग्रथनञ्च तरङ्गाणामास्था नायुषि युज्यते ॥ २,४९.

वाऱ्याला बांधणं, आकाश फोडणं किंवा लाटांना एकत्र बांधणं शक्य आहे, पण आयुष्य टिकून राहील यावर विश्वास ठेवणं योग्य नाही.

पृथिवी दह्यते येन मेरुश्चापि विशीर्यते । शुष्यते सागरजलं शरीरस्य च का कथा ॥ २,४९.

जे पृथ्वी जाळू शकतं, मेरू पर्वतही फोडू शकतं, समुद्राचं पाणी वाळवू शकतं — मग शरीराची काय कथा?

अपत्यं मे कलत्रं मे धनं मे बान्धवाश्च मे । जल्पन्तमिति मर्त्याजं हन्ति कालवृको बलात् ॥ २,४९.

‘माझं मूल, माझी पत्नी, माझं धन, माझे नातेवाईक’ असं म्हणत असतानाच, काळरूपी लांडगा त्या माणसाला जबरदस्तीने पकडतो.

इदं कृतमिदं कार्यमिदमन्यत्कृताकृतम् । एवमीहासमायुक्तं कृतान्तः कुरुते वशम् ॥ २,४९.

‘हे केलं, ते करायचं आहे, हे दुसरं, केलं किंवा राहिलं’ — अशा विचारांत गुंतलेला असतानाच, मृत्यू त्याला आपल्या अधीन करतो.