गरुडपुराणम्

भगवन्देवदेवेश शरणागतवत्सल । असारे घोरसंसारे सर्वदुः खमलीमसे ॥ २,४९.

भगवन्, देवांचा स्वामी, शरण आलेल्यांवर प्रेम करणारा, या निरर्थक आणि भयंकर संसारात आम्ही सर्व प्रकारच्या दुःखांनी त्रस्त झालो आहोत.

नानाविधशरीरस्था अनन्ता जीवराशयः । जायन्ते च म्रियन्ते च तेषामन्तो न विद्यते ॥ २,४९.

अनेक प्रकारच्या शरीरांत असंख्य जीव जन्म घेतात आणि मरतात; त्यांना कधीच शेवट नाही.

सदा दुः खातुरा एव न सखी विद्यते क्कचित् । केनोपायेन मोक्षेश मुच्यन्ते वद मे प्रभो ॥ २,४९.

ते नेहमी दुःखाने छळले जातात, कुठेही त्यांना सुख मिळत नाही. मुक्तीच्या मार्गदर्शका, कोणत्या उपायाने ते मुक्त होतात? हे प्रभो, मला सांग.

श्रीभगवानुबाच । शृणु तार्क्ष्य प्रवक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि । यस्य श्रवणमात्रेण संसारान्मुच्यते नरः ॥ २,४९.

श्रीभगवान म्हणाले: तक्षक, मी तुला जे विचारलंस ते सांगतो; केवळ हे ऐकलं तरी माणूस संसारातून मुक्त होतो.

अस्ति देवः परब्रह्मस्वरूपो निष्कलः शिवः । सर्वज्ञः सर्वकर्ता च सर्वेशो निर्मलोऽद्वयः ॥ २,४९.

एक देव आहे, जो परब्रह्मस्वरूप, अविभाज्य, शिव, सर्वज्ञ, सर्वकर्मकर्ता, सर्वांचा स्वामी, निर्मळ आणि अद्वितीय आहे.

स्वयञ्ज्योतिरनाद्यन्तो निर्विकारः परात्परः । निर्गुणः सच्चिदानन्दस्तदंशा जीवसंज्ञकाः ॥ २,४९.

स्वतः प्रकाशमान, न सुरुवात न शेवट, कधीही न बदलणारा, सर्वश्रेष्ठ, गुणरहित, सत्-चित्-आनंद स्वरूप; त्याचेच अंश जीव म्हणून ओळखले जातात.

अनाद्यविद्योपहता यथाग्नौ विस्फुलिङ्गकाः । देहाद्युपाधिसम्भिन्नास्ते कर्मभिरनादिभिः ॥ २,४९.

आदि नसलेल्या अज्ञानाने झाकले गेलेले, जणू काही अग्नितील ठिणग्यांसारखे, देह वगैरे उपाधींमुळे वेगळे वाटतात आणि सुरुवात नसलेल्या कर्मांनी बांधलेले असतात.

सुखदुः खप्रदैः पुण्यपारूपैर्नियन्त्रिताः । तत्तज्जातियुतं देहमायुर्भोगञ्च कर्मजम् ॥ २,४९.

सुख-दुःख देणाऱ्या पुण्यापापांच्या प्रभावाखाली, ते कर्मामुळे वेगवेगळ्या जन्म, आयुष्य आणि भोग मिळवतात.

प्रतिजन्म प्रपद्यन्ते तेषामपि परं पुनः । ससूक्ष्मलिङ्गशरीरमामोक्षादक्षरं खग ॥ २,४९.

प्रत्येक जन्मात त्यांना पुन्हा पुन्हा शरीर मिळते; आणि त्यांच्यातही, मुक्ती होईपर्यंत, सूक्ष्म शरीर कायम राहते, हे पक्षिराज.

स्थावराः कृमयश्चाजाः पक्षिणः पशवो नगः । धार्मिकास्त्रिदशास्तद्वन्मोक्षिणश्च यथाक्रमम् ॥ २,४९.

स्थावर, कीटक, मेंढ्या, पक्षी, पशु, पर्वत, धर्मात्मा, देव, मुक्त अशा सर्वांचा क्रम असा आहे.

चतुर्विधशरीराणि धृत्वा मुक्त्वा सहस्रशः । सुकृतान्मा नवो भूत्वा ज्ञानी चेन्मोक्षमाप्नुयात् ॥ २,४९.

चार प्रकारची शरीरं हजारो वेळा घेतली आणि सोडली, तरी पुण्यवान आणि ज्ञानी झाल्यावरच मुक्ती मिळते.

चतुरशीतिलक्षेषु शरीरेषु शरीरिणाम् । न मानुषं विनान्यत्र तत्त्वज्ञानन्तु लभ्यते ॥ २,४९.

चौर्‍यासी लाख शरीरांमध्ये, मानवजन्म सोडून दुसऱ्या कुठल्याही जन्मात तत्त्वज्ञान मिळत नाही.

अत्र जन्मसहस्राणां सहस्रैरपि कोटिभिः । कदाचिल्लभते जन्तुर्मानुष्यं पुण्यसञ्चयात् ॥ २,४९.

हजारो जन्मानंतरही, कधी कधीच पुण्यसंचयामुळे जीवाला मानवजन्म मिळतो.

सोपानभूतं मोक्षस्य मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम् । यस्तार यति नात्मानं तस्मात्पापतरोऽत्र कः ॥ २,४९.

मुक्तीचा मार्ग असलेला हा दुर्मिळ मानवजन्म मिळूनही जो स्वतःचे कल्याण करत नाही, त्याहून पापी दुसरा कोण?

नरः प्राप्येतरज्जन्म लब्ध्वा चेन्द्रियसौष्ठवम् । न वेत्त्यात्महितं यस्तु स भवेद्ब्रह्मघातकः ॥ २,४९.

इतर जन्म आणि उत्तम इंद्रिये मिळूनही जो स्वतःचे हित ओळखत नाही, तो ब्रह्महत्यारा समजावा.

विना देहेन कस्यापि पुरुषार्थो न विद्यते । तस्माद्देहं धनं रक्षेत्पुण्यकर्माणि साधयेत् ॥ २,४९.

शरीराशिवाय कोणालाही कोणतेही साध्य साधता येत नाही; म्हणून शरीराचे धनासारखे रक्षण करावे आणि पुण्यकर्मे करावीत.

रक्षेच्चसर्वदात्मानमात्मा सर्ब्वस्य भाजनम् । रक्षणे यत्नमातिष्ठेज्जीवन् भद्राणि पश्यति ॥ २,४९.

नेहमी स्वतःचे रक्षण करावे, कारण आत्मा सर्वाचा आधार आहे; रक्षणासाठी प्रयत्न केल्यास आयुष्यात शुभ गोष्टी दिसतात.

पुनर्ग्रामः पुनः क्षेत्र पुनर्वित्तं पुनर्गृहम् । पुनः शुभाशुभं कर्म न शरीरं पुनः पुनः ॥ २,४९.

गाव, शेत, धन, घर, शुभ-अशुभ कर्म पुन्हा पुन्हा मिळू शकतात, पण शरीर मात्र पुन्हा मिळत नाही.

शरीररक्षणोपायाः क्रि यन्ते सर्वदा बुधैः । नेच्छन्ति च पुनस्त्यागमपि कुष्ठादिरोगिणः ॥ २,४९.

शहाणे लोक नेहमी शरीराच्या रक्षणासाठी उपाय करतात आणि कुष्ठरोग्यालाही शरीर सोडायचे वाटत नाही.

तद्गोपितं स्याद्धर्मार्थं धर्मो ज्ञानार्थमेव च । ज्ञानं तु ध्यानयोगार्थमचिरात्प्रविमुच्यते ॥ २,४९.

शरीर धर्म आणि संपत्ती मिळवण्यासाठी राखावे; धर्म ज्ञानासाठी, आणि ज्ञान ध्यान-योगासाठी, ज्यामुळे लवकरच मुक्ती मिळते.

आत्मैव यदि नात्मानमहीतेभ्यो निवारयेत् । कोऽन्यो हितकरस्तस्मादात्मानं सुखयिष्यति ॥ २,४९.

स्वतःनेच स्वतःचे रक्षण केले नाही, तर दुसरा कोण आपल्याला सुख देईल?

इहैव नरकव्याधेश्चिकित्सां न करोति यः । गत्वा निरौषधं देशं व्याधिम्थः किं करिष्यति ॥ २,४९.

इथेच नरकरूपी आजाराची चिकित्सा न करणारा, औषध नसलेल्या ठिकाणी गेल्यावर आजारी पडल्यावर काय करणार?

व्याघ्रीवास्ते जरा चायुर्याति भिन्नघटाम्बुवत् । निघ्नन्ति रिपुवद्रोगास्तस्माच्छ्रेयः समभ्यसेत ॥ २,४९.

वाघासारखी वार्धक्य येते, फुटलेल्या भांड्यातील पाण्यासारखे आयुष्य संपते, आजार शत्रूसारखे नाश करतात; म्हणून चांगले आचरण करावे.

यावन्नाश्रयते दुः खं यावन्नायान्ति चापदः । यावन्नेन्द्रियवैकल्यं तावच्छ्रेयः समभ्यसेत् ॥ २,४९.

जोपर्यंत दुःख आलेलं नाही, आपत्ती आली नाही, किंवा इंद्रियांची शक्ती कमी झालेली नाही, तोपर्यंत माणसाने खरं कल्याण साध्य करण्याचा प्रयत्न करावा.

यावत्तिष्ठति देहोऽयं तावत्तत्त्वं समभ्यसेत् । सन्दीप्तकोशभवने कूपं खनति दुर्मतिः ॥ २,४९.

जोपर्यंत हे शरीर टिकून आहे, तोपर्यंत सत्याचा शोध घ्यावा. जसा मूर्ख माणूस घरात आग लागल्यावरच विहीर खणतो, तसंच नंतर प्रयत्न करून उपयोग नाही.

कालो न ज्ञायते नानाकार्यैः संसारसम्भवैः । सुखं दुःखं जनो हन्त न वेत्ति हितमात्मनः ॥ २,४९.

वेळ कधी जातो हे समजतच नाही, कारण संसाराच्या असंख्य कामांत तो हरवून जातो. सुखात असो वा दुःखात, लोकांना आपल्या खर्‍या हिताचं ज्ञान होत नाही.

जातानार्तान्मृतानापद्भष्टान्दृष्ट्वा च दुः खितान् । लोको मोहसुरां पीत्वा न बिभेति कदाचन ॥ २,४९.

जन्मतःच दुःख भोगणारे, मृत्यू पावलेले, संकटात सापडलेले आणि वेदनेने त्रस्त झालेले लोक दिसूनही, मोहाच्या दारूने मस्त झालेला माणूस कधीच घाबरत नाही.

सम्पदः स्वप्नसंकाशा यौवनं कुसुमोपमम् । तडिच्चपलमायुष्यं कस्य स्याज्जानतो धृतिः ॥ २,४९.

संपत्ती स्वप्नासारखी आहे, तारुण्य फुलासारखं क्षणभंगुर आहे, आणि आयुष्य विजेसारखं चंचल आहे — हे जाणूनही कोणाचा धीर टिकेल?

शतं जीवितमत्यल्पं निद्रालस्यैस्तदर्धकम् । बाल्यरोगजरादुः खैरल्पं तदपि निष्फलम् ॥ २,४९.

शंभर वर्षांचं आयुष्यसुद्धा फार थोडं आहे; आळशी आणि झोपाळू लोकांसाठी ते अर्धंच उरतं; उरलेलं बालपण, आजार आणि म्हातारपण यातच संपतं, त्यामुळे तेही व्यर्थ जातं.