गरुडपुराणम्

सोमग्रहे सूर्यसमागमेपि वा न सेवितं तीर्थवरिष्ठमुत्तमम् । कोशं स्वकीयं मलमूत्रपूरितं देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम् ॥ २,४८.

पूर्णिमेला किंवा सूर्ययोगातही मी उत्तम तीर्थात स्नान केलं नाही; माझा खजिना मलमूत्राने भरलेला होता, तो तू कधीच शुद्ध केला नाहीस, हे देही, तू जे केलंस ते.

मया न दृष्टा न नता न पूजिता त्रैविक्रमी मूर्तिरिह स्थिता भुवि । प्रभासनाथो न च भक्तिसंस्तुतो देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम् ॥ २,४८.

मी त्रिविक्रमाची पृथ्वीवर असलेली मूर्ती पाहिली नाही, वंदिली नाही, पूजली नाही; प्रभासनाथाचं भक्तीने स्तवन केलं नाही, हे देही, तू जे केलंस ते.

गत्वा वरिष्ठे भुवि तीर्थसन्निधौ धनं न दत्तं विदुषां करे मया । आप्लुत्य देहं विधिना द्विजे गुरौ दिहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम् ॥ २,४८.

पृथ्वीवरील श्रेष्ठ तीर्थस्थळी जाऊनही, मी विद्वानांच्या हातात धन दिलं नाही; विधीने स्नान करूनही, द्विज किंवा गुरूंचा सन्मान केला नाही, हे देही, तू जे केलंस ते.

न मातृपूजा न च विष्णुशङ्करौ गणेशचणड्यौ न च भास्करोऽपि वा । यञ्चोपचारैर्बलियुक्तचन्दनैर्देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम् ॥ २,४८.

मी आईची पूजा केली नाही, ना विष्णू, शंकर, गणेश, चंडी किंवा भास्कराची; योग्य विधीने, चंदन लावून यज्ञ केले नाहीत, हे देही, तू जे केलंस ते.

लब्धा मया मानवदेवतोपमा मोहाद्गता सर्वमिदञ्च पार्थिव । गतिं न वीक्षेत स वै विमूढधीर्देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम् ॥ २,४८.

माझ्या हाती मानवजन्म, जो देवासारखा आहे, आला; पण मोहामुळे मी हे सगळं गमावलं, हे पृथ्वीवरील जीव; मूढ मनाचा माणूस मार्गच पाहत नाही, हे देही, तू जे केलंस ते.

एतानि पक्षिन्मनसा विचिन्त्य वाक्यानि धर्मार्थयशस्कराणि । मुक्तिं समायान्ति मनुष्यलोके वसन्ति ये धर्मरताः सुदेशे ॥ २,४८.

हे धर्म, अर्थ आणि कीर्ती देणारे शब्द मनात ठेवून, जे धर्मात रमणारे आणि चांगल्या देशात राहतात, ते मानवजन्मात मुक्ती मिळवतात.

इति ब्रुवाणैर्यमधूतवर्गैर्विहन्यते कालमयैश्च मुद्गरैः । हा दैव हा दैव इति स्मरन् वै धनं न दत्तं स्वयमर्जितं यत् ॥ २,४८.

यमदूतांनी असे बोलल्यावर, काळाच्या गजांनी तो मारला जातो; 'हाय दैवा! हाय दैवा!' असं आठवत राहतो, कारण मिळवलेलं धन त्याने दान केलं नव्हतं.

न भूमिदानं न च गोप्रदानं न वारिदानं न च वस्त्रदानम् । फलं सताम्बूलविलेपनं वा त्वया न दत्तं भुवि शोचसे कथम् ॥ २,४८.

तू या पृथ्वीवर ना जमीन दिलीस, ना गायी दिल्यास, ना पाणी दिलंस, ना वस्त्र दिलंस, फळं, तांबूल किंवा सुवासिक उटणंही दिलं नाहीस; मग आता कशाला शोक करतोस?

पिता मृतस्ते च पितामहः सा यया धृतो वाप्युदरे स्वकीये । मृतोऽप्यसौ बन्धुजनः समस्तो दृष्टं त्वया सर्वमिदं गतायः ॥ २,४८.

तुझा वडील मरण पावला, आजोबा गेले, आणि जिच्या पोटी तू वाढलास ती आईही गेली; तुझे सगळे नातेवाईक गेले आहेत—हे सर्व तू पाहिलं आहेस, आता तुझीच वेळ आली आहे.

कोशं त्वदीयं ज्वलितञ्च वह्निना पुत्त्रैर्गृहीतो धनधान्य सञ्चयः । सुभाषितं धर्मचयं कृतञ्च यत्तदेव गच्छेत्तव पृष्ठसंस्थम् ॥ २,४८.

तुझा खजिना जळून गेला, मुलांनी साठवलेलं धनधान्य मागे राहिलं; पण चांगली वाणी, धर्माचं आचरण आणि केलेली सत्कर्मं—हेच तुझ्या मागे येतात.

न दृश्यते कोऽपि मृतः समागतो राजा यतिर्वा द्विजपुङ्गवोऽपि वा । यो वै मृतः साहसिकः स मर्त्यको नाशं योऽपि धरातले स्थितः ॥ २,४८.

कोणताही माणूस, राजा असो, यती असो, किंवा श्रेष्ठ ब्राह्मण असो—मरणानंतर पुन्हा परत आलेला दिसत नाही; जो मरण पावतो तो नाहीसा होतो, जसा पृथ्वीवर राहणारा कुणीही शेवटी नाहीसा होतो.

एवं गणास्ते ब्रुवते सकिन्नरा धैर्यं समालम्ब्य विपादपूरितः । श्रुत्वा गणानां वचनं महाद्भुतं ब्रवीति पक्षीन्द्र मनुष्यतां गतः ॥ २,४८.

असे हे गंधर्व, किन्नर आणि इतर सगळे समूह धीर धरून आकाश भरून बोलतात; त्यांच्या या अद्भुत वचनं ऐकून, पक्षीराज मानव रूपात उत्तर देतो.

दानप्रभावेण विमानसंस्थितो धर्मः पिता मातृदयानुरूपिणी । वाणी कलत्रं मधुरार्थभाषिणी स्नानं सुतीर्थे च सुबन्धवर्गः ॥ २,४८.

दानामुळे स्वर्गातील विमान मिळतं; धर्म वडिलांसारखा, दया आईसारखी, मधुर वाणी म्हणजे गोड बोलणारी पत्नी, आणि पवित्र तीर्थात स्नान म्हणजे चांगले मित्र.

करार्पितं यत्सुकृतं समस्तं स्वर्गस्तदा स्यात्तव किङ्करोपमः । यो धर्मवान् प्राप्स्यति सोऽतिसौख्यं पापी समस्तं विविधञ्च दुःखम् ॥ २,४८.

स्वतःच्या हातांनी केलेली सगळी सत्कर्मं स्वर्गात तुझे सेवक होतात; जो धर्मी आहे त्याला मोठं सुख मिळतं, आणि पापी माणसाला सर्व प्रकारचं दुःख भोगावं लागतं.

यो धर्मशीलो जितमानरोषो विद्याविनीतो न परोपतापी । स्वदारतुष्टः परदारदूरःस वै नरो नो भुवि वन्दनीयः ॥ २,४८.

जो धर्मशील आहे, अहंकार आणि राग जिंकले आहेत, विद्वान आहे, दुसऱ्यांना त्रास देत नाही, स्वतःच्या पत्नीमध्ये समाधानी आहे आणि परस्त्रीपासून दूर राहतो—असा माणूसच या पृथ्वीवर खराखुरा वंदनीय आहे.

मिष्टान्नदाता चरिताग्निहोत्रो वेदान्तविच्चन्द्रसहस्रजीवी । मासोपवासी च पतिव्रता चषड्जीवलोके मम वन्दनीयाः ॥ २,४८.

जो स्वादिष्ट अन्न देतो, अग्निहोत्र करतो, वेदांत जाणतो, चंद्र-सूर्यासारखा दीर्घायुषी आहे, मासिक उपवास करतो आणि पतिव्रता स्त्री—हे सहा जण या जगात माझ्या वंदनास पात्र आहेत.

एवं समाचारयुतो नरोऽपि वापीं सकूपां सजलं तडागम् । प्रपाशुभं हृद्गृहदेवमन्दिरं कृतं नरेणैव स धर्मौत्तमः ॥ २,४८.

जो माणूस असं आचरण करतो आणि विहीर असलेलं तळं, पाण्याचं साठवण, विश्रांतीगृह किंवा घरगुती देवाचं मंदिर बांधतो—तोच खरा धर्मात्मा आहे.

वर्षाशनं वेदविदे च दत्तं कन्याविवाहस्त्वृणमोचनं द्विजे । भूमिः सुकृष्टापि तृषार्तिहेतोस्तदेवमेतं सुकृतत्समस्तम् ॥ २,४८.

पावसाळ्यात वेदज्ञाला अन्नदान करणं, कन्येचं लग्न लावणं, ब्राह्मणाचं कर्ज फेडणं, किंवा तहान भागवण्यासाठी चांगली जमीन दान करणं—हे सगळे उत्तम सत्कर्म मानले जातात.

अध्यायमेनं सुकृतस्य सारं शृणोति गायत्यपि भावशुद्ध्या । स वै कुलीनः स च धर्मयुक्तो विश्वालयं याति परं स नूनम् ॥ २,४८.

जो कुणी हा सत्कर्मांचा सार असलेला अध्याय शुद्ध भावनेने ऐकतो किंवा गातो—तोच खरा कुलीन, धर्मयुक्त आणि नक्कीच सर्वोच्च स्थानाला पोहोचतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् ४९ गरुड उवाच । श्रुता मया दयासिन्धो ह्यज्ञानाज्जीवसंसृतिः । अधुना श्रोतुमिच्छामि मोक्षोपायं सनातनम् ॥ २,४९.

गरुड म्हणाला: दयासागर, मी अज्ञानामुळे जीवांचा जन्म-मरणाचा फेर ऐकला आहे. आता मला सनातन मुक्तीचा उपाय ऐकायचा आहे.

भगवन्देवदेवेश शरणागतवत्सल । असारे घोरसंसारे सर्वदुः खमलीमसे ॥ २,४९.

भगवन्, देवांचा स्वामी, शरण आलेल्यांवर प्रेम करणारा, या निरर्थक आणि भयंकर संसारात आम्ही सर्व प्रकारच्या दुःखांनी त्रस्त झालो आहोत.

नानाविधशरीरस्था अनन्ता जीवराशयः । जायन्ते च म्रियन्ते च तेषामन्तो न विद्यते ॥ २,४९.

अनेक प्रकारच्या शरीरांत असंख्य जीव जन्म घेतात आणि मरतात; त्यांना कधीच शेवट नाही.

सदा दुः खातुरा एव न सखी विद्यते क्कचित् । केनोपायेन मोक्षेश मुच्यन्ते वद मे प्रभो ॥ २,४९.

ते नेहमी दुःखाने छळले जातात, कुठेही त्यांना सुख मिळत नाही. मुक्तीच्या मार्गदर्शका, कोणत्या उपायाने ते मुक्त होतात? हे प्रभो, मला सांग.

श्रीभगवानुबाच । शृणु तार्क्ष्य प्रवक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि । यस्य श्रवणमात्रेण संसारान्मुच्यते नरः ॥ २,४९.

श्रीभगवान म्हणाले: तक्षक, मी तुला जे विचारलंस ते सांगतो; केवळ हे ऐकलं तरी माणूस संसारातून मुक्त होतो.

अस्ति देवः परब्रह्मस्वरूपो निष्कलः शिवः । सर्वज्ञः सर्वकर्ता च सर्वेशो निर्मलोऽद्वयः ॥ २,४९.

एक देव आहे, जो परब्रह्मस्वरूप, अविभाज्य, शिव, सर्वज्ञ, सर्वकर्मकर्ता, सर्वांचा स्वामी, निर्मळ आणि अद्वितीय आहे.

स्वयञ्ज्योतिरनाद्यन्तो निर्विकारः परात्परः । निर्गुणः सच्चिदानन्दस्तदंशा जीवसंज्ञकाः ॥ २,४९.

स्वतः प्रकाशमान, न सुरुवात न शेवट, कधीही न बदलणारा, सर्वश्रेष्ठ, गुणरहित, सत्-चित्-आनंद स्वरूप; त्याचेच अंश जीव म्हणून ओळखले जातात.

अनाद्यविद्योपहता यथाग्नौ विस्फुलिङ्गकाः । देहाद्युपाधिसम्भिन्नास्ते कर्मभिरनादिभिः ॥ २,४९.

आदि नसलेल्या अज्ञानाने झाकले गेलेले, जणू काही अग्नितील ठिणग्यांसारखे, देह वगैरे उपाधींमुळे वेगळे वाटतात आणि सुरुवात नसलेल्या कर्मांनी बांधलेले असतात.

सुखदुः खप्रदैः पुण्यपारूपैर्नियन्त्रिताः । तत्तज्जातियुतं देहमायुर्भोगञ्च कर्मजम् ॥ २,४९.

सुख-दुःख देणाऱ्या पुण्यापापांच्या प्रभावाखाली, ते कर्मामुळे वेगवेगळ्या जन्म, आयुष्य आणि भोग मिळवतात.

प्रतिजन्म प्रपद्यन्ते तेषामपि परं पुनः । ससूक्ष्मलिङ्गशरीरमामोक्षादक्षरं खग ॥ २,४९.

प्रत्येक जन्मात त्यांना पुन्हा पुन्हा शरीर मिळते; आणि त्यांच्यातही, मुक्ती होईपर्यंत, सूक्ष्म शरीर कायम राहते, हे पक्षिराज.