गरुडपुराणम्

त्यक्त्वा स्वकर्माणि मदेन सुस्थितं मया सुतीर्थे स्ववपुर्न चोज्झितम् । धर्मोर्जितो नैव न देवपूजनं कृतं मया चैव विमुक्तिहेतवे ॥ २,४८.

अहंकारामुळे मी माझी कर्तव्ये सोडली, आणि पवित्र तीर्थस्थळी सुखाने राहिलो, पण स्वतःचे शरीर सोडले नाही; मी धर्माचं पालन केलं नाही, ना देवांची पूजा केली मुक्तीसाठी.

देहं समासाद्य तथैव पिण्डजं वर्णांस्तथैवान्त्यजम्लेच्छसंज्ञितान् । मरुन्मयं देहमिमे विशन्ति नैवेहमानाः पथि धर्मसंकुले ॥ २,४८.

अन्नातून मिळालेलं हे शरीर घेऊन, मी अंत्यज आणि म्लेच्छ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या जातींमध्ये प्रवेश केला; पण वायूपासून बनलेली ही शरीरं, धर्माने भरलेल्या या मार्गावर येत नाहीत.

परस्परं धर्मकृन्तं स्वकीयं सम्पाद्य लक्ष्यं पथि सञ्चरन्त्स्वम् । पक्षीन्द्र वाक्यानि शृणुष्व तानि मनोरमाणि प्रवदन्ति यानि ॥ २,४८.

प्रत्येक जण आपापल्या धर्ममार्गावर आपलं ध्येय साध्य करून पुढे जातो; पक्षीराज, ते जे सुंदर बोल बोलतात, ती तू ऐक.

सारा हि लोकेषु भवेत्त्रिलोकी द्वीपेषु सर्वेषु च जम्बुकाख्यम् । देशेषु सर्वेष्वपि देवदेशः जीवेषु सर्वेषु मनुष्य एव ॥ २,४८.

सर्व लोकांत सार म्हणजे त्रैलोक्य; सर्व बेटांमध्ये जांबू नावाचं प्रसिद्ध आहे; सर्व देशांमध्ये देवांचा देश श्रेष्ठ आहे; आणि सर्व जीवांमध्ये माणूसच मोठा आहे.

वर्णाश्च चत्वार इह प्रशस्ताः वर्णेषु धर्मिष्ठनराः प्रशस्ताः । धर्मेण सौख्यं समुपैति सर्वं ज्ञानं समाप्नोति महापथे स्थितः ॥ २,४८.

इथे चारही वर्ण श्रेष्ठ मानले जातात; वर्णांमध्ये जे धर्मनिष्ठ आहेत, तेच खरे प्रशंसनीय; धर्माने सर्व सुख मिळतं, आणि जो मोठ्या मार्गावर स्थिर असतो, त्याला ज्ञानही मिळतं.

देहं परित्यज्य यदा गतायुः पक्षिन् स्थितोऽहं कृमिकीटसंस्थितः । सरीसृपोऽहं मशको विनिर्मितश्चतुष्पदोऽहं वनसूकरोऽहम् ॥ २,४८.

शरीर सोडून, जेव्हा आयुष्य संपतं, तेव्हा, हे पक्षी, मी किडा, कीटक, सरपटणारा, डास, चौपाया, आणि रानडुकर म्हणूनही राहिलो आहे.

सर्वं विजानाति हि गर्भसंस्थितो जातश्च सद्यस्तदिदञ्च विस्मरेत् । यच्चिन्तितं गर्भसमागतेन वै बालो युवा वृद्धवया बभूव ॥ २,४८.

गर्भात असताना सर्व काही कळतं, पण जन्म झाल्यावर ते लगेच विसरलं जातं; गर्भात जे विचार केलं, त्याचं रूप बालपणी, तारुण्यात आणि वृद्धपणी होतं.

मोहाद्विनाष्टं यदि गर्भचिन्तितं स्मृतं पुनर्मृत्युगते चदेहे । तस्मिन्प्रनष्टे हृदि चिन्तितं गतं स्मृतं पुनर्गर्भगते च देहे ॥ २,४८.

मोहामुळे गर्भातील विचार विसरले गेले, आणि पुन्हा मृत्यू आल्यावर ते जे मनात होतं तेही हरपलं; जेव्हा शरीर पुन्हा गर्भात जातं, तेव्हा ते पुन्हा आठवतं.

तस्मिन्प्रनष्टे हृदि चिन्तितं पुनर्मया स्वकोशे परवञ्चनं कृतम् । द्यूतैश्छलेनापि च चौर्यवृत्त्या धर्मं व्यतिक्रम्य शरीररक्षणे ॥ २,४८.

ते मनातील विचार हरपल्यावर, मी पुन्हा माझ्या खजिन्यात फसवणूक केली; जुगार, कपट, चोरी याने शरीर वाचवण्यासाठी मी धर्माचा भंग केला.

कृच्छ्रेण लक्ष्मीः समुपार्जिता स्वयं मया न भुक्तं मनसेप्सितं धनम् । ताम्बूलमन्नं मधुरं सगोरसं दत्त्वाग्निदेवातिथिबन्धुवर्गे ॥ २,४८.

मोठ्या कष्टाने मी संपत्ती मिळवली, पण मनाला हवं तसं धन उपभोगलं नाही; तांबूल, अन्न, दूधासकट गोड पदार्थ, मी अग्नी, देव, पाहुणे आणि नातेवाईकांना दिले.

सोमग्रहे सूर्यसमागमेपि वा न सेवितं तीर्थवरिष्ठमुत्तमम् । कोशं स्वकीयं मलमूत्रपूरितं देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम् ॥ २,४८.

पूर्णिमेला किंवा सूर्ययोगातही मी उत्तम तीर्थात स्नान केलं नाही; माझा खजिना मलमूत्राने भरलेला होता, तो तू कधीच शुद्ध केला नाहीस, हे देही, तू जे केलंस ते.

मया न दृष्टा न नता न पूजिता त्रैविक्रमी मूर्तिरिह स्थिता भुवि । प्रभासनाथो न च भक्तिसंस्तुतो देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम् ॥ २,४८.

मी त्रिविक्रमाची पृथ्वीवर असलेली मूर्ती पाहिली नाही, वंदिली नाही, पूजली नाही; प्रभासनाथाचं भक्तीने स्तवन केलं नाही, हे देही, तू जे केलंस ते.

गत्वा वरिष्ठे भुवि तीर्थसन्निधौ धनं न दत्तं विदुषां करे मया । आप्लुत्य देहं विधिना द्विजे गुरौ दिहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम् ॥ २,४८.

पृथ्वीवरील श्रेष्ठ तीर्थस्थळी जाऊनही, मी विद्वानांच्या हातात धन दिलं नाही; विधीने स्नान करूनही, द्विज किंवा गुरूंचा सन्मान केला नाही, हे देही, तू जे केलंस ते.

न मातृपूजा न च विष्णुशङ्करौ गणेशचणड्यौ न च भास्करोऽपि वा । यञ्चोपचारैर्बलियुक्तचन्दनैर्देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम् ॥ २,४८.

मी आईची पूजा केली नाही, ना विष्णू, शंकर, गणेश, चंडी किंवा भास्कराची; योग्य विधीने, चंदन लावून यज्ञ केले नाहीत, हे देही, तू जे केलंस ते.

लब्धा मया मानवदेवतोपमा मोहाद्गता सर्वमिदञ्च पार्थिव । गतिं न वीक्षेत स वै विमूढधीर्देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम् ॥ २,४८.

माझ्या हाती मानवजन्म, जो देवासारखा आहे, आला; पण मोहामुळे मी हे सगळं गमावलं, हे पृथ्वीवरील जीव; मूढ मनाचा माणूस मार्गच पाहत नाही, हे देही, तू जे केलंस ते.

एतानि पक्षिन्मनसा विचिन्त्य वाक्यानि धर्मार्थयशस्कराणि । मुक्तिं समायान्ति मनुष्यलोके वसन्ति ये धर्मरताः सुदेशे ॥ २,४८.

हे धर्म, अर्थ आणि कीर्ती देणारे शब्द मनात ठेवून, जे धर्मात रमणारे आणि चांगल्या देशात राहतात, ते मानवजन्मात मुक्ती मिळवतात.

इति ब्रुवाणैर्यमधूतवर्गैर्विहन्यते कालमयैश्च मुद्गरैः । हा दैव हा दैव इति स्मरन् वै धनं न दत्तं स्वयमर्जितं यत् ॥ २,४८.

यमदूतांनी असे बोलल्यावर, काळाच्या गजांनी तो मारला जातो; 'हाय दैवा! हाय दैवा!' असं आठवत राहतो, कारण मिळवलेलं धन त्याने दान केलं नव्हतं.

न भूमिदानं न च गोप्रदानं न वारिदानं न च वस्त्रदानम् । फलं सताम्बूलविलेपनं वा त्वया न दत्तं भुवि शोचसे कथम् ॥ २,४८.

तू या पृथ्वीवर ना जमीन दिलीस, ना गायी दिल्यास, ना पाणी दिलंस, ना वस्त्र दिलंस, फळं, तांबूल किंवा सुवासिक उटणंही दिलं नाहीस; मग आता कशाला शोक करतोस?

पिता मृतस्ते च पितामहः सा यया धृतो वाप्युदरे स्वकीये । मृतोऽप्यसौ बन्धुजनः समस्तो दृष्टं त्वया सर्वमिदं गतायः ॥ २,४८.

तुझा वडील मरण पावला, आजोबा गेले, आणि जिच्या पोटी तू वाढलास ती आईही गेली; तुझे सगळे नातेवाईक गेले आहेत—हे सर्व तू पाहिलं आहेस, आता तुझीच वेळ आली आहे.

कोशं त्वदीयं ज्वलितञ्च वह्निना पुत्त्रैर्गृहीतो धनधान्य सञ्चयः । सुभाषितं धर्मचयं कृतञ्च यत्तदेव गच्छेत्तव पृष्ठसंस्थम् ॥ २,४८.

तुझा खजिना जळून गेला, मुलांनी साठवलेलं धनधान्य मागे राहिलं; पण चांगली वाणी, धर्माचं आचरण आणि केलेली सत्कर्मं—हेच तुझ्या मागे येतात.

न दृश्यते कोऽपि मृतः समागतो राजा यतिर्वा द्विजपुङ्गवोऽपि वा । यो वै मृतः साहसिकः स मर्त्यको नाशं योऽपि धरातले स्थितः ॥ २,४८.

कोणताही माणूस, राजा असो, यती असो, किंवा श्रेष्ठ ब्राह्मण असो—मरणानंतर पुन्हा परत आलेला दिसत नाही; जो मरण पावतो तो नाहीसा होतो, जसा पृथ्वीवर राहणारा कुणीही शेवटी नाहीसा होतो.

एवं गणास्ते ब्रुवते सकिन्नरा धैर्यं समालम्ब्य विपादपूरितः । श्रुत्वा गणानां वचनं महाद्भुतं ब्रवीति पक्षीन्द्र मनुष्यतां गतः ॥ २,४८.

असे हे गंधर्व, किन्नर आणि इतर सगळे समूह धीर धरून आकाश भरून बोलतात; त्यांच्या या अद्भुत वचनं ऐकून, पक्षीराज मानव रूपात उत्तर देतो.

दानप्रभावेण विमानसंस्थितो धर्मः पिता मातृदयानुरूपिणी । वाणी कलत्रं मधुरार्थभाषिणी स्नानं सुतीर्थे च सुबन्धवर्गः ॥ २,४८.

दानामुळे स्वर्गातील विमान मिळतं; धर्म वडिलांसारखा, दया आईसारखी, मधुर वाणी म्हणजे गोड बोलणारी पत्नी, आणि पवित्र तीर्थात स्नान म्हणजे चांगले मित्र.

करार्पितं यत्सुकृतं समस्तं स्वर्गस्तदा स्यात्तव किङ्करोपमः । यो धर्मवान् प्राप्स्यति सोऽतिसौख्यं पापी समस्तं विविधञ्च दुःखम् ॥ २,४८.

स्वतःच्या हातांनी केलेली सगळी सत्कर्मं स्वर्गात तुझे सेवक होतात; जो धर्मी आहे त्याला मोठं सुख मिळतं, आणि पापी माणसाला सर्व प्रकारचं दुःख भोगावं लागतं.

यो धर्मशीलो जितमानरोषो विद्याविनीतो न परोपतापी । स्वदारतुष्टः परदारदूरःस वै नरो नो भुवि वन्दनीयः ॥ २,४८.

जो धर्मशील आहे, अहंकार आणि राग जिंकले आहेत, विद्वान आहे, दुसऱ्यांना त्रास देत नाही, स्वतःच्या पत्नीमध्ये समाधानी आहे आणि परस्त्रीपासून दूर राहतो—असा माणूसच या पृथ्वीवर खराखुरा वंदनीय आहे.

मिष्टान्नदाता चरिताग्निहोत्रो वेदान्तविच्चन्द्रसहस्रजीवी । मासोपवासी च पतिव्रता चषड्जीवलोके मम वन्दनीयाः ॥ २,४८.

जो स्वादिष्ट अन्न देतो, अग्निहोत्र करतो, वेदांत जाणतो, चंद्र-सूर्यासारखा दीर्घायुषी आहे, मासिक उपवास करतो आणि पतिव्रता स्त्री—हे सहा जण या जगात माझ्या वंदनास पात्र आहेत.

एवं समाचारयुतो नरोऽपि वापीं सकूपां सजलं तडागम् । प्रपाशुभं हृद्गृहदेवमन्दिरं कृतं नरेणैव स धर्मौत्तमः ॥ २,४८.

जो माणूस असं आचरण करतो आणि विहीर असलेलं तळं, पाण्याचं साठवण, विश्रांतीगृह किंवा घरगुती देवाचं मंदिर बांधतो—तोच खरा धर्मात्मा आहे.

वर्षाशनं वेदविदे च दत्तं कन्याविवाहस्त्वृणमोचनं द्विजे । भूमिः सुकृष्टापि तृषार्तिहेतोस्तदेवमेतं सुकृतत्समस्तम् ॥ २,४८.

पावसाळ्यात वेदज्ञाला अन्नदान करणं, कन्येचं लग्न लावणं, ब्राह्मणाचं कर्ज फेडणं, किंवा तहान भागवण्यासाठी चांगली जमीन दान करणं—हे सगळे उत्तम सत्कर्म मानले जातात.

अध्यायमेनं सुकृतस्य सारं शृणोति गायत्यपि भावशुद्ध्या । स वै कुलीनः स च धर्मयुक्तो विश्वालयं याति परं स नूनम् ॥ २,४८.

जो कुणी हा सत्कर्मांचा सार असलेला अध्याय शुद्ध भावनेने ऐकतो किंवा गातो—तोच खरा कुलीन, धर्मयुक्त आणि नक्कीच सर्वोच्च स्थानाला पोहोचतो.