गरुडपुराणम्

न मेऽस्ति बन्धुर्यममार्गगामिनो मया न कृत्यं द्विजदेहलिप्सया । सम्प्राप्य विप्रत्वमतीव दुर्लभं नाधीतवान्वेदपुराणसंहिताः । प्राप्तं सुरत्नं करसंस्थितं गतं देहन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम् ॥ २,४८.

यमाच्या मार्गावर जाणाऱ्यासाठी माझा कुणी नातेवाईक नाही; मला द्विजदेहाची इच्छा नाही. अत्यंत दुर्मिळ ब्राह्मणत्व मिळाल्यावरही ज्याने वेद किंवा पुराणसंहितेचं अध्ययन केलं नाही, त्याने जणू हातातलं मौल्यवान रत्न गमावलं – आता देह कुठे गेला, जे केलं त्याचा परिणाम भोगावा लागेल.

यः क्षत्त्रियो बाहुबलेन संयुगे ललाटदेशाद्रुधिरं मुखे पपौ । तत्सोमपानं हि कृतं महामखे जीवन्मृतः सोऽपि हि याति मुक्तिक् ॥ २,४८.

जो क्षत्रिय युद्धात बळाने लढताना कपाळातून वाहणारे रक्त तोंडात घेतो, त्याने जणू महायज्ञात सोमपानच केलं; तो जिवंत असो वा मेला, मुक्ती मिळवतो.

स्थानान्यनेकानि कृतानि तानि पीतान्यनेकान्यपि गर्हितानि । शस्त्रं गृहीत्वा समरे रिपूणां यः संमुखं याति स मुक्तपापः ॥ २,४८.

अनेक ठिकाणी राहून, अनेक प्रकारे सुख उपभोगून, जरी काही निंदनीय गोष्टी केल्या असतील, तरी जो शस्त्र घेऊन रणांगणात शत्रूंच्या समोर जातो, तो पापमुक्त होतो.

क्षत्त्रान्वयो वापि विशोन्वयो वा शूद्रान्वयो वापि हि नीचवर्णः । संग्रामदेवद्विजबालघाती स्त्रीवृद्धहा दीनतपस्विहन्ता ॥ २,४८.

तो क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र किंवा नीच कुळातील असो; जो युद्धात देव, ब्राह्मण, लहान मुले, स्त्रिया, वृद्ध किंवा दुर्बल तपस्वी यांचा संहार करतो—

उपद्रुतेष्वेषु पराङ्मुखो यः स्युस्तस्य देवाः सकलाः पराङ्मुखाः । तिलोदकं नैव पिबन्ति पूर्वे हुतं न गृह्णाति हुताशनोपि तत् ॥ २,४८.

अशा वेळी, जर तो मागे फिरला, तर सर्व देव त्याच्याकडून तोंड फिरवतात; त्याचे पितर तिळोदक घेत नाहीत, आणि अग्निही त्याच्या होमाचा स्वीकार करत नाही.

द्वेषाद्भयाद्वा समरे समागते शस्त्रं गृहीत्वा परसैन्यसंमुखः । न याति पक्षीन्द्र मृश्च पश्चात्क्षात्त्रं बलं तस्य गतं तथैव । द्विजाय दत्त्वा कनकं महीमिमां भूयः स पश्चाद्भवतीह लोके ॥ २,४८.

द्वेष किंवा भीतीमुळे, युद्धात शस्त्र घेऊन शत्रूंच्या समोर गेला आणि नंतर मागे फिरला, तर त्याचं क्षात्रबळ नष्ट होतं. पण जर त्याने ब्राह्मणाला सोनं किंवा जमीन दिली, तर तो पुन्हा या जगात जन्म घेतो.

दानं प्रदत्तं ग्रहणे द्विजेन्द्रे स्नानं कृतं तेन सदा सुतीर्थे । गत्वा गयायां पितृपिण्डदानं कृतं सदा यो म्रियते तु युद्धे ॥ २,४८.

ग्रहणाच्या वेळी ब्राह्मणांना दान देणं, पवित्र तीर्थांमध्ये नेहमी स्नान करणं, आणि गया येथे पितरांना पिंडदान करणं – हे सगळं युद्धात मरण पावलेल्या व्यक्तीने नेहमीच केल्यासारखं होतं.

यः क्षात्त्रदेहन्तु विहाय शोचते रणाङ्गणे स्वामिवधे च गोग्रहे । स्त्रीबालघाते पथि सार्थहेतवे मया स्वकोशं न हतं न पातितम् ॥ २,४८.

जो क्षत्रिय देह सोडून रणांगणात स्वामीच्या मृत्यूवर, गायींच्या अपहरणावर, स्त्री किंवा बालहत्येवर, किंवा साऱ्थासाठी शोक करतो, 'माझं धन मी गमावलं नाही, ना खर्च केलं' असं म्हणतो—

वैश्यः स्वकर्माणि विशोचते तदा गृहीतपाशो न मयापि सञ्चितम् । सत्यं न चोक्तं क्रय विक्रयेण मोहाद्विमूढेन कुटुम्बहेतवे ॥ २,४८.

जो वैश्य आपल्या व्यवसायावर शोक करतो, तो पाशाने बांधला जातो आणि माझ्याकडे पुण्य साठवत नाही; खरेदी-विक्रीत सत्य बोलत नाही, आणि मोहामुळे, अज्ञानामुळे फक्त कुटुंबासाठी वागत राहतो.

शूद्रं वपुः प्राप्य यशस्करं सदा दानं द्विजेभ्यो न कृतं द्विजार्चनम् । च्दृदद्यत्दद्वड्ढ ढद्धदृथ्र्ददृध्ड्ढथ्र्डड्ढद्ध जलाशयो नैव कृतो धरातले असंस्कृतो विप्रवरो न संस्कृतः ॥ २,४८.

शूद्राचं शरीर मिळाल्यावर, जो नेहमी ब्राह्मणांना दान देत नाही, त्यांचा सन्मान करत नाही, पृथ्वीवर पाण्याचे कुंड बांधत नाही, आणि विधीपूर्वक संस्कार घेत नाही, तो खरा ब्राह्मण मानला जात नाही.

त्यक्त्वा स्वकर्माणि मदेन सुस्थितं मया सुतीर्थे स्ववपुर्न चोज्झितम् । धर्मोर्जितो नैव न देवपूजनं कृतं मया चैव विमुक्तिहेतवे ॥ २,४८.

अहंकारामुळे मी माझी कर्तव्ये सोडली, आणि पवित्र तीर्थस्थळी सुखाने राहिलो, पण स्वतःचे शरीर सोडले नाही; मी धर्माचं पालन केलं नाही, ना देवांची पूजा केली मुक्तीसाठी.

देहं समासाद्य तथैव पिण्डजं वर्णांस्तथैवान्त्यजम्लेच्छसंज्ञितान् । मरुन्मयं देहमिमे विशन्ति नैवेहमानाः पथि धर्मसंकुले ॥ २,४८.

अन्नातून मिळालेलं हे शरीर घेऊन, मी अंत्यज आणि म्लेच्छ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या जातींमध्ये प्रवेश केला; पण वायूपासून बनलेली ही शरीरं, धर्माने भरलेल्या या मार्गावर येत नाहीत.

परस्परं धर्मकृन्तं स्वकीयं सम्पाद्य लक्ष्यं पथि सञ्चरन्त्स्वम् । पक्षीन्द्र वाक्यानि शृणुष्व तानि मनोरमाणि प्रवदन्ति यानि ॥ २,४८.

प्रत्येक जण आपापल्या धर्ममार्गावर आपलं ध्येय साध्य करून पुढे जातो; पक्षीराज, ते जे सुंदर बोल बोलतात, ती तू ऐक.

सारा हि लोकेषु भवेत्त्रिलोकी द्वीपेषु सर्वेषु च जम्बुकाख्यम् । देशेषु सर्वेष्वपि देवदेशः जीवेषु सर्वेषु मनुष्य एव ॥ २,४८.

सर्व लोकांत सार म्हणजे त्रैलोक्य; सर्व बेटांमध्ये जांबू नावाचं प्रसिद्ध आहे; सर्व देशांमध्ये देवांचा देश श्रेष्ठ आहे; आणि सर्व जीवांमध्ये माणूसच मोठा आहे.

वर्णाश्च चत्वार इह प्रशस्ताः वर्णेषु धर्मिष्ठनराः प्रशस्ताः । धर्मेण सौख्यं समुपैति सर्वं ज्ञानं समाप्नोति महापथे स्थितः ॥ २,४८.

इथे चारही वर्ण श्रेष्ठ मानले जातात; वर्णांमध्ये जे धर्मनिष्ठ आहेत, तेच खरे प्रशंसनीय; धर्माने सर्व सुख मिळतं, आणि जो मोठ्या मार्गावर स्थिर असतो, त्याला ज्ञानही मिळतं.

देहं परित्यज्य यदा गतायुः पक्षिन् स्थितोऽहं कृमिकीटसंस्थितः । सरीसृपोऽहं मशको विनिर्मितश्चतुष्पदोऽहं वनसूकरोऽहम् ॥ २,४८.

शरीर सोडून, जेव्हा आयुष्य संपतं, तेव्हा, हे पक्षी, मी किडा, कीटक, सरपटणारा, डास, चौपाया, आणि रानडुकर म्हणूनही राहिलो आहे.

सर्वं विजानाति हि गर्भसंस्थितो जातश्च सद्यस्तदिदञ्च विस्मरेत् । यच्चिन्तितं गर्भसमागतेन वै बालो युवा वृद्धवया बभूव ॥ २,४८.

गर्भात असताना सर्व काही कळतं, पण जन्म झाल्यावर ते लगेच विसरलं जातं; गर्भात जे विचार केलं, त्याचं रूप बालपणी, तारुण्यात आणि वृद्धपणी होतं.

मोहाद्विनाष्टं यदि गर्भचिन्तितं स्मृतं पुनर्मृत्युगते चदेहे । तस्मिन्प्रनष्टे हृदि चिन्तितं गतं स्मृतं पुनर्गर्भगते च देहे ॥ २,४८.

मोहामुळे गर्भातील विचार विसरले गेले, आणि पुन्हा मृत्यू आल्यावर ते जे मनात होतं तेही हरपलं; जेव्हा शरीर पुन्हा गर्भात जातं, तेव्हा ते पुन्हा आठवतं.

तस्मिन्प्रनष्टे हृदि चिन्तितं पुनर्मया स्वकोशे परवञ्चनं कृतम् । द्यूतैश्छलेनापि च चौर्यवृत्त्या धर्मं व्यतिक्रम्य शरीररक्षणे ॥ २,४८.

ते मनातील विचार हरपल्यावर, मी पुन्हा माझ्या खजिन्यात फसवणूक केली; जुगार, कपट, चोरी याने शरीर वाचवण्यासाठी मी धर्माचा भंग केला.

कृच्छ्रेण लक्ष्मीः समुपार्जिता स्वयं मया न भुक्तं मनसेप्सितं धनम् । ताम्बूलमन्नं मधुरं सगोरसं दत्त्वाग्निदेवातिथिबन्धुवर्गे ॥ २,४८.

मोठ्या कष्टाने मी संपत्ती मिळवली, पण मनाला हवं तसं धन उपभोगलं नाही; तांबूल, अन्न, दूधासकट गोड पदार्थ, मी अग्नी, देव, पाहुणे आणि नातेवाईकांना दिले.

सोमग्रहे सूर्यसमागमेपि वा न सेवितं तीर्थवरिष्ठमुत्तमम् । कोशं स्वकीयं मलमूत्रपूरितं देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम् ॥ २,४८.

पूर्णिमेला किंवा सूर्ययोगातही मी उत्तम तीर्थात स्नान केलं नाही; माझा खजिना मलमूत्राने भरलेला होता, तो तू कधीच शुद्ध केला नाहीस, हे देही, तू जे केलंस ते.

मया न दृष्टा न नता न पूजिता त्रैविक्रमी मूर्तिरिह स्थिता भुवि । प्रभासनाथो न च भक्तिसंस्तुतो देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम् ॥ २,४८.

मी त्रिविक्रमाची पृथ्वीवर असलेली मूर्ती पाहिली नाही, वंदिली नाही, पूजली नाही; प्रभासनाथाचं भक्तीने स्तवन केलं नाही, हे देही, तू जे केलंस ते.

गत्वा वरिष्ठे भुवि तीर्थसन्निधौ धनं न दत्तं विदुषां करे मया । आप्लुत्य देहं विधिना द्विजे गुरौ दिहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम् ॥ २,४८.

पृथ्वीवरील श्रेष्ठ तीर्थस्थळी जाऊनही, मी विद्वानांच्या हातात धन दिलं नाही; विधीने स्नान करूनही, द्विज किंवा गुरूंचा सन्मान केला नाही, हे देही, तू जे केलंस ते.

न मातृपूजा न च विष्णुशङ्करौ गणेशचणड्यौ न च भास्करोऽपि वा । यञ्चोपचारैर्बलियुक्तचन्दनैर्देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम् ॥ २,४८.

मी आईची पूजा केली नाही, ना विष्णू, शंकर, गणेश, चंडी किंवा भास्कराची; योग्य विधीने, चंदन लावून यज्ञ केले नाहीत, हे देही, तू जे केलंस ते.

लब्धा मया मानवदेवतोपमा मोहाद्गता सर्वमिदञ्च पार्थिव । गतिं न वीक्षेत स वै विमूढधीर्देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम् ॥ २,४८.

माझ्या हाती मानवजन्म, जो देवासारखा आहे, आला; पण मोहामुळे मी हे सगळं गमावलं, हे पृथ्वीवरील जीव; मूढ मनाचा माणूस मार्गच पाहत नाही, हे देही, तू जे केलंस ते.

एतानि पक्षिन्मनसा विचिन्त्य वाक्यानि धर्मार्थयशस्कराणि । मुक्तिं समायान्ति मनुष्यलोके वसन्ति ये धर्मरताः सुदेशे ॥ २,४८.

हे धर्म, अर्थ आणि कीर्ती देणारे शब्द मनात ठेवून, जे धर्मात रमणारे आणि चांगल्या देशात राहतात, ते मानवजन्मात मुक्ती मिळवतात.

इति ब्रुवाणैर्यमधूतवर्गैर्विहन्यते कालमयैश्च मुद्गरैः । हा दैव हा दैव इति स्मरन् वै धनं न दत्तं स्वयमर्जितं यत् ॥ २,४८.

यमदूतांनी असे बोलल्यावर, काळाच्या गजांनी तो मारला जातो; 'हाय दैवा! हाय दैवा!' असं आठवत राहतो, कारण मिळवलेलं धन त्याने दान केलं नव्हतं.

न भूमिदानं न च गोप्रदानं न वारिदानं न च वस्त्रदानम् । फलं सताम्बूलविलेपनं वा त्वया न दत्तं भुवि शोचसे कथम् ॥ २,४८.

तू या पृथ्वीवर ना जमीन दिलीस, ना गायी दिल्यास, ना पाणी दिलंस, ना वस्त्र दिलंस, फळं, तांबूल किंवा सुवासिक उटणंही दिलं नाहीस; मग आता कशाला शोक करतोस?

पिता मृतस्ते च पितामहः सा यया धृतो वाप्युदरे स्वकीये । मृतोऽप्यसौ बन्धुजनः समस्तो दृष्टं त्वया सर्वमिदं गतायः ॥ २,४८.

तुझा वडील मरण पावला, आजोबा गेले, आणि जिच्या पोटी तू वाढलास ती आईही गेली; तुझे सगळे नातेवाईक गेले आहेत—हे सर्व तू पाहिलं आहेस, आता तुझीच वेळ आली आहे.