गरुडपुराणम्

उडुपोपरि तां धेनुं सूर्यदेहसमुद्भवाम् । कृत्वा प्रकल्पयेद्विप्रश्छत्रोपानहसंयुतम् ॥ २,४७.

त्या गायीला ताऱ्यांवर ठेवावं, जी सूर्याच्या तेजातून निर्माण झाली आहे, आणि तिथे छत्र आणि पादत्राणांसह ब्राह्मणाची व्यवस्था करावी.

अङ्गुलीयकवासांसि ब्राह्मणाय निवेदयेत् । इममुच्चारयेन्मन्त्रं संगृह्य सजलान्कुशान् ॥ २,४७.

अंगठ्याच्या अंगठ्या आणि वस्त्र ब्राह्मणाला द्यावीत; जलकुंभ आणि अंकुश हातात घेऊन हा मंत्र उच्चारावा.

यमद्वारे महाघोरे श्रुत्वा वैतरणीं तदीम् । तर्तुकामो ददाम्येनां तुभ्यं वैतरणीं नमः ॥ २,४७.

यमाच्या भयानक दरवाजाशी, वैतरणीबद्दल ऐकून, ती नदी पार करण्याची इच्छा करून, मी ही गाय तुला देतो: वैतरणीला नमस्कार.

गावो मे अग्रतः सन्तु गावो मे सन्तु पार्श्वतः । गावो मे हृदये सन्तु गवां मध्ये वसाम्यहम् ॥ २,४७.

माझ्या पुढे गायी असाव्यात, माझ्या बाजूला गायी असाव्यात, माझ्या हृदयातही गायी असाव्यात. मी गायींच्या मध्ये राहतो.

विष्णुरूप द्विजश्रेष्ठ मामुद्धर महीसुर । सदक्षिणा मया दत्ता तुभ्यं वैतरणीनमः ॥ २,४७.

हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, विष्णुरूप असलेल्या प्रभु, मला या पृथ्वीवरून तारावे. मी तुला योग्य दक्षिणेसह गाय दान दिली आहे. वैतरणीला नमस्कार.

धर्मराजञ्च सर्वेशं वैतरण्याख्यधेनुकाम् । सर्वं प्रदक्षिणीकृत्य ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ २,४७.

धर्मराज, सर्वांचा स्वामी आणि वैतरणी नावाच्या गायीची प्रदक्षिणा करून, हे सर्व ब्राह्मणाला अर्पण करावे.

पुच्छं संगृह्य धेन्वाश्च अग्रे कृत्वा तु वै व्दिजम् । धेनुके त्वं प्रतीक्षस्व यमद्वारे महाभये ॥ २,४७.

गायीच्या शेपटीला धरून, ब्राह्मणाला पुढे ठेवून, त्या गायीसमवेत यमाच्या भयंकर दाराशी थांबावे.

उत्तारणाय देवेशि वैतरण्ये नमोऽस्तु ते । अनुव्रजेत्तु गच्छन्तं सर्वं तस्य गृहं नयेत् ॥ २,४७.

हे देवते, तारण्यासाठी वैतरणीला नमस्कार. जो जात आहे त्याच्या मागे जा आणि त्याच्या सर्व कुटुंबाला पुढे घेऊन जा.

एवं कृते वैनतेय सा सरित्सुतरा भवेत् । सर्वान्कामानवाप्नोति यो दद्याद्भुवि मानवः ॥ २,४७.

हे विनतेचे पुत्र, असे केल्यावर ती नदी सहज ओलांडता येते. जो मनुष्य पृथ्वीवर असे दान करतो, त्याला सर्व इच्छा मिळतात.

सुकृतस्य प्रभावेण सुखञ्चेह परत्र च । स्वस्थे सहस्रगुणितमातुरे शतसंमितम् ॥ २,४७.

सत्कर्माच्या प्रभावाने या जन्मात आणि पुढील जन्मातही सुख मिळते. निरोगी माणसाला ते हजारपट मिळते, आजारीला शंभरपट मिळते.

मृतस्यैव तु यद्दानं परोक्षे तत्समं स्मृतम् । स्वहस्तेन ततो देयं मृते कः कस्य दास्यती ॥ २,४७.

मृत व्यक्तीसाठी जे दान केले जाते, ते त्याच्या अनुपस्थितीत समजले जाते. म्हणून स्वतःच्या हाताने दान करावे, कारण मृत्यूनंतर कोण कोणाला दान देणार?

दानधर्मविहीनानां कृपणैर्जीवेतक्षितैः । अस्थिरेण शरीरेण स्थिरं कर्म समाचरेत् ॥ २,४७.

दानधर्म न करणारे, जीवावर प्रेम करणारे कंजूष लोक, या अस्थिर शरीराने स्थिर आणि चांगली कर्मे करावीत.

अवश्यमेव यास्यन्ति प्राणाः प्राघुणि (घूर्णि) का इव ॥ २,४७.

नक्कीच, प्राण एक दिवस जातीलच, जसे गुरांचा कळप पुढे निघून जातो.

इतीदमुक्तं तव पक्षिराज विडम्बनं जन्तुगणस्य सर्वम् । प्रेतस्य मोक्षाय तदौद्ध्वन्दैहिकं हिताय लोकस्य चरेच्छुभाय तु ॥ २,४७.

हे पक्षीराज, सर्व प्राण्यांचे हे उपहास तुला सांगितले. मृत व्यक्तीच्या मुक्तीसाठी आणि लोकांच्या कल्याणासाठी हे विधी करावेत.

सूत उवाच । एवं विप्राः समाद्दिष्टो विष्णुना प्रभविष्णुना । गरुड प्रेतचरितं श्रुत्वा सन्तुष्टिमागतः ॥ २,४७.

सूतः म्हणाले: हे ब्राह्मणहो, विष्णूंनी दिलेल्या उपदेशानंतर गरुडाने मृतांच्या चरित्राचे ऐकून समाधान मिळवले.

व्रततीर्थादिकं सर्वं पुनः पप्रच्छ केशवम् । ध्यात्वा मनसि सर्वेशं सर्वकारणकारणम् ॥ २,४७.

त्याने पुन्हा केशवाला सर्व व्रते, तीर्थे आणि इतर गोष्टी विचारल्या, मनात सर्व कारणांचा कारण असलेल्या प्रभूचे ध्यान करत.

ऋषयः सर्वमेवैतज्जन्तूनां प्रभवादिकम् । मरणं जन्म च तथा प्रेतत्वञ्चौर्ध्वदैहिकम् ॥ २,४७.

ऋषी म्हणाले: सर्व प्राण्यांची उत्पत्ती, मृत्यू, जन्म, प्रेतावस्था आणि मृत्यूनंतरचे विधी हे सर्व सांगितले गेले.

मया प्रोक्तं वै मुक्त्यै निदानं चैव सर्वशः । लाभस्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराजयः । येषामिन्दीवरश्यामो हृदयस्थो जनार्दनः ॥ २,४७.

हे सर्व मुक्तीसाठी आणि त्याचे कारण मी सांगितले. ज्यांच्या हृदयात निळ्या कमळासारखा कृष्णवर्णी जनार्दन आहे, त्यांना लाभ आणि विजय मिळतो, त्यांचा पराभव कसा होईल?

धर्मो जयति नाधर्मः सत्यं जयति नानृतम् । क्षमा जयति न क्रोधो विष्णुर्जयति नासुराः ॥ २,४७.

धर्म जिंकतो, अधर्म नाही. सत्य जिंकते, असत्य नाही. क्षमा जिंकते, राग नाही. विष्णू जिंकतो, असुर नाहीत.

विष्णुर्माता पिता विष्णुर्विष्णुः स्वजनबान्धवाः । येषामेव स्थिरा बुद्धिर्न तेषां दुर्गतिर्भवेत् ॥ २,४७.

विष्णूच आई, विष्णूच वडील, विष्णूच आप्त आणि मित्र आहे. ज्यांची बुद्धी त्याच्यात स्थिर आहे, त्यांना कधीही दुर्दशा येत नाही.

मङ्गलं भगवान्विष्णुर्मङ्गलं गरुडध्वजः । मङ्गलं पुण्डरीकाक्षो मङ्गलायतनं हरिः ॥ २,४७.

भगवान विष्णू मंगल आहे, गरुडध्वज मंगल आहे, कमळनयन मंगल आहे, आणि हरि हे मंगलाचे निवासस्थान आहे.

हरिर्भागीरथी विप्रा विप्रा भागीरथी हरिः । भागीरथी हरिर्विप्राः सारमेतज्जगत्त्रये ॥ २,४७.

हरि, भागीरथी आणि ब्राह्मण – ब्राह्मण, भागीरथी आणि हरि; भागीरथी, हरि आणि ब्राह्मण – हेच त्रैलोक्याचं खरं सार आहे.

इति सूतमुखोद्गीर्णां सर्वशास्त्रार्थमण्डिताम् । वैष्णविं वाक्सुधां पीत्वा ऋषयस्तुष्टिमाययुः ॥ २,४७.

सूतांनी उच्चारलेली, सर्व शास्त्रांच्या अर्थाने सुशोभित, वैष्णवी अमृतासारखी वाणी ऐकून ऋषी तृप्त झाले.

प्रशशंसुस्तथान्योन्यं सूतं सर्वार्थदर्शिनम् । प्रहर्षमतुलं प्रापुर्मुनयः शौनकादयः ॥ २,४७.

म्हणूनच, एकमेकांचं आणि सर्व अर्थ जाणणाऱ्या सूताचं कौतुक करत, शौनक वगैरे ऋषींना अतुल आनंद मिळाला.

अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोपि वा । यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरं शुचिः ॥ २,४७.

कोणतीही अवस्था असो, तो शुद्ध असो वा अशुद्ध, जो कमळनयनाचं स्मरण करतो, तो बाहेरून आणि आतूनही शुद्ध होतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् ४८ तार्क्ष्य उवाच । ये मर्त्यलोके निवसन्ति मानवास्ते सर्वजातौ निधनं प्रयान्ति । काले स्वकीये निजपुण्यसंख्यया वदन्ति लाक कथस्व तन्मे ॥ २,४८.

तार्क्ष्य म्हणाला – या मर्त्यलोकात राहणारे सर्व मानव, कुठल्याही जातीचे असोत, आपल्या पुण्याच्या प्रमाणानुसार ठरलेल्या वेळी मृत्यूस जातात. हे मला सांग, विस्ताराने सांग.

गच्छन्ति मार्गेण सुदुस्तरेण विधातृनिष्पादितवर्त्मनि स्थिताः । केनैव पुण्येन मुदं प्रयान्ति तिष्ठन्ति केनैव कुलं बलं वयः ॥ २,४८.

ते विधात्याने ठरवलेल्या अतिशय कठीण मार्गाने जातात; कोणत्या पुण्याने त्यांना आनंद मिळतो, आणि कोणत्या पुण्याने त्यांचं कुटुंब, बळ, वय टिकतं?

सूत उवाच । श्रुत्वाथ देवो गरुडं त्ववोचत्स्मृत्वा वपुः कर्मभयञ्च रूपम् । सृष्टा धरा येन चराचरं जगत्स येन शस्ता विहितो यमो विभुः ॥ २,४८.

सूत म्हणाले – हे ऐकून, देवाने आपल्या रूपाचा आणि कर्माच्या भीतीचा विचार करून गरुडाशी बोलायला सुरुवात केली. ज्याने ही पृथ्वी, चराचर जग निर्माण केलं, आणि ज्याने यमाला अधिपती केलं.

श्रीभगवानुवाच । धर्मार्थकामं चिरमोक्षसञ्चयमन्यं द्वितीयं यममार्गगामिनाम् । प्रविश्यचाङ्गुष्ठसमे स तत्र वै तं प्राप्य देहं स्वमन्दिरम्? ॥ २,४८.

श्रीभगवान म्हणाले – धर्म, अर्थ, काम किंवा दीर्घकाळ मुक्ती मिळवू पाहणाऱ्यांसाठी दुसरा एक मार्ग आहे, जो यमाच्या वाटेने जातो; तिथे अंगठ्याएवढ्या आकाराने प्रवेश करून, तो त्या देहात जाऊन आपल्याच ठिकाणी पोहोचतो.