गरुडपुराणम्

चतुर्विधैः प्राणिगणैर्दृष्टा व्याप्ता महानदी । तरन्ति गोप्रदानेन त्वन्यथा च पतन्ति ते ॥ २,४७.

ती मोठी नदी चार प्रकारच्या जीवांनी भरलेली दिसते. गायीचं दान केल्यानेच ती पार करता येते, नाहीतर सगळे पडतात.

मां नरा येऽवमन्यन्ते चाचार्यं गुरुमेव च । वृद्धानन्यांश्चापि मूढास्तेषां वासस्तु तत्र वै ॥ २,४७.

जे लोक आपले गुरु, शिक्षक आणि वडीलधारी यांचा अपमान करतात, ते मूर्ख त्या नदीतच राहतात.

पतिव्रतां साधुशीलामूढां धर्मेषु निश्चलाम् । परित्यजन्ति ये मूढास्तेषां वासस्तु सन्ततम् ॥ २,४७.

जे मूर्ख चांगल्या स्वभावाची, धर्मनिष्ठ आणि पतिव्रता पत्नीला सोडतात, त्यांचं कायमचं वास्तव्य तिथेच होतं.

विश्वासप्रतिपन्नानां स्वामिमित्रतपस्विनाम् । स्त्रीबालविकलादीनां वधं कृत्वा पतन्ति हि । पच्यन्ते तत्र मध्ये तु क्रन्दमानास्तु पापिनः ॥ २,४७.

जे विश्वासघात करतात, स्वामी, मित्र, तपस्वी, स्त्रिया, मुले, असहाय किंवा आजारी यांचा वध करतात, ते सर्व तिथे पडतात. त्या नदीच्या मधोमध पापी ओरडत, भाजले जातात.

शान्तं बुभुक्षितं विप्रंयो विघ्नायोपसर्पति । क्रिमिभिर्भक्ष्यते तत्र यावदाभूतसंप्लवम् ॥ २,४७.

जो शांत, उपाशी ब्राह्मणाचा अडथळा करतो, त्याला तिथे किडे खातात आणि तो अखंड युगपर्यंत तसाच राहतो.

ब्राह्मणाय प्रतीश्रुत्य यमार्थं न ददाति तम् । आहूय नास्ति यो ब्रूयात्तस्य वासस्तु तत्र वै ॥ २,४७.

जो ब्राह्मणाला काही देण्याचं वचन देतो आणि मग ते देत नाही, आणि बोलावल्यावर 'माझ्याकडे नाही' असं सांगतो, त्याला तिथेच राहावं लागतं.

अग्निदो गरदश्चैव कूटसाक्षी च मद्यपः । यज्ञविध्वंसकश्चैव राज्ञीगामी च पैशुनः ॥ २,४७.

जो आग लावतो, विष देतो, खोटी साक्ष देतो, मद्यपान करतो, यज्ञ बिघडवतो, राजाच्या स्त्रियांकडे जातो किंवा दुसऱ्यांची निंदा करतो—

कथाभङ्गकरश्चैव स्वयन्दत्ता पहारकः । क्षेत्रसेतुविभेदी च परदारप्रधर्षकः ॥ २,४७.

जो गप्पा तोडतो, स्वतः दिलेली भेट परत चोरतो, शेताची सीमा किंवा बंधारा फोडतो, किंवा दुसऱ्याच्या पत्नीवर अत्याचार करतो—

ब्राह्मणो रसविक्रेता तथा यो वृषलीपतिः । गोधनस्य तृषार्तस्य वाप्या भेदं करोति यः ॥ २,४७.

जो ब्राह्मण रस विकतो, नीच स्त्रीचा पती असतो, किंवा जनावरांना तहान लागली असताना तळी फोडतो—

कन्याविदूषकश्चैव दानं दत्त्वानुतापकः । शूबद्रस्तु कपिलापायी ब्राह्मणो मांसभोजनः ॥ २,४७.

जो कन्येला भ्रष्ट करतो, दान दिल्यावर पश्चात्ताप करतो, कवटीतून पितो, किंवा ब्राह्मण असून मांस खातो—

एते वसन्ति सततं मा विचारं कृथाः क्वचित् । कृपणो नास्तिकः क्षुद्रः स तस्यां निवसेत्खग ॥ २,४७.

हे सर्व नेहमी तिथेच राहतात; यात कधीच शंका करू नकोस. जो कंजूष, नास्तिक किंवा क्षुद्र आहे, तोही तिथेच राहतो, हे पक्ष्या.

सदामर्षो सदा क्रोधी निजवाक्यप्रमाणकृत् । परोक्त्युच्छेदको नित्यं वैतरण्या वसेच्चिरम् ॥ २,४७.

जो नेहमी चिडतो, नेहमी रागावतो, फक्त स्वतःच्या बोलण्यालाच खरं मानतो, सतत दुसऱ्यांचं बोलणं तोडतो—तो वैतरणीत फार काळ राहतो.

यस्त्वहङ्कारवान्पापी स्वविकत्थनकारकः । कृतघ्नो गर्भसन्तापी वैतरण्यां स मज्जति ॥ २,४७.

जो अहंकारी आणि पापी आहे, स्वतःचं कौतुक करतो, उपकार विसरतो, गर्भातील जीवाला त्रास देतो—तो वैतरणीत बुडतो.

कदापि भाग्ययोगेन तरणेच्छा भवेद्यदि । सानुकूला भवेद्येन तदाकर्णय काश्यप ॥ २,४७.

कधी तरी, भाग्याने, जर ती नदी पार करण्याची इच्छा झाली आणि योग्य वेळ आली, तर ऐक, कश्यप.

अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपाते दिनोदये । चन्द्रसूर्योपरागे वा संक्रान्तौ दर्शवासरे ॥ २,४७.

उत्तरायण, दक्षिणायन, विषुव, ग्रहण, सूर्योदय, चंद्र-सूर्यग्रहण, संक्रांती, किंवा पवित्र दिवस—

अन्येषु पुण्यकालेषु दीयते दानमुत्तमम् । यदा तदा भवेद्वापि श्राद्धा दानं प्रति ध्रुवम् ॥ २,४७.

इतर शुभ काळात, जेव्हा उत्तम दान केलं जातं, किंवा श्राद्धाच्या वेळी, तेव्हा ते दान नक्कीच फलदायी होतं.

तदैब दानकालः स्याद्यतः सम्पत्तिरस्थिरा । अनित्यानि शरीराणि विभवो नैव शाश्वतः ॥ २,४७.

तोच दानाचा योग्य काळ आहे, कारण संपत्ती स्थिर नसते; शरीर नश्वर आहे आणि वैभव कायम राहत नाही.

नित्यं सन्निहितो मृत्युः कर्तव्यो धर्मसंगहः । कृष्णां वा पाटलां वापि कुर्याद्वैतरणीं शुभाम् ॥ २,४७.

मृत्यू नेहमी जवळच असतो; म्हणून नेहमी धर्माचं संकलन करावं. काळी किंवा लाल अशी शुभ वैतरणी करावी.

स्वर्णशृङ्गीं रौप्यखुरां कांस्यपात्रोपदोहनीम् । कृष्णवस्त्रयुगाच्छन्नां सप्तधान्यसमन्विताम् ॥ २,४७.

सोन्याचे शिंग, चांदीचे खुर, कांस्याचं दूध काढायचं भांडे, काळ्या वस्त्रांनी झाकलेली, सात धान्यांनी युक्त अशी गाय—

कार्पासद्रोणशिखरे आसीनं ताम्रभाजने । यमं हैमं प्रकुर्वीत लोहदण्डसमन्वितम् । इक्षुदण्डमयं बद्ध्वा प्लवं सुदृढबन्धनैः ॥ २,४७.

कापसाच्या ढिगावर बसवलेली, तांब्याच्या भांड्यात ठेवलेली, लोखंडी काठीसह सोन्याचा यम तयार करावा, ऊसाच्या बांध्यांनी घट्ट बांधलेली होडी करावी.

उडुपोपरि तां धेनुं सूर्यदेहसमुद्भवाम् । कृत्वा प्रकल्पयेद्विप्रश्छत्रोपानहसंयुतम् ॥ २,४७.

त्या गायीला ताऱ्यांवर ठेवावं, जी सूर्याच्या तेजातून निर्माण झाली आहे, आणि तिथे छत्र आणि पादत्राणांसह ब्राह्मणाची व्यवस्था करावी.

अङ्गुलीयकवासांसि ब्राह्मणाय निवेदयेत् । इममुच्चारयेन्मन्त्रं संगृह्य सजलान्कुशान् ॥ २,४७.

अंगठ्याच्या अंगठ्या आणि वस्त्र ब्राह्मणाला द्यावीत; जलकुंभ आणि अंकुश हातात घेऊन हा मंत्र उच्चारावा.

यमद्वारे महाघोरे श्रुत्वा वैतरणीं तदीम् । तर्तुकामो ददाम्येनां तुभ्यं वैतरणीं नमः ॥ २,४७.

यमाच्या भयानक दरवाजाशी, वैतरणीबद्दल ऐकून, ती नदी पार करण्याची इच्छा करून, मी ही गाय तुला देतो: वैतरणीला नमस्कार.

गावो मे अग्रतः सन्तु गावो मे सन्तु पार्श्वतः । गावो मे हृदये सन्तु गवां मध्ये वसाम्यहम् ॥ २,४७.

माझ्या पुढे गायी असाव्यात, माझ्या बाजूला गायी असाव्यात, माझ्या हृदयातही गायी असाव्यात. मी गायींच्या मध्ये राहतो.

विष्णुरूप द्विजश्रेष्ठ मामुद्धर महीसुर । सदक्षिणा मया दत्ता तुभ्यं वैतरणीनमः ॥ २,४७.

हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, विष्णुरूप असलेल्या प्रभु, मला या पृथ्वीवरून तारावे. मी तुला योग्य दक्षिणेसह गाय दान दिली आहे. वैतरणीला नमस्कार.

धर्मराजञ्च सर्वेशं वैतरण्याख्यधेनुकाम् । सर्वं प्रदक्षिणीकृत्य ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ २,४७.

धर्मराज, सर्वांचा स्वामी आणि वैतरणी नावाच्या गायीची प्रदक्षिणा करून, हे सर्व ब्राह्मणाला अर्पण करावे.

पुच्छं संगृह्य धेन्वाश्च अग्रे कृत्वा तु वै व्दिजम् । धेनुके त्वं प्रतीक्षस्व यमद्वारे महाभये ॥ २,४७.

गायीच्या शेपटीला धरून, ब्राह्मणाला पुढे ठेवून, त्या गायीसमवेत यमाच्या भयंकर दाराशी थांबावे.

उत्तारणाय देवेशि वैतरण्ये नमोऽस्तु ते । अनुव्रजेत्तु गच्छन्तं सर्वं तस्य गृहं नयेत् ॥ २,४७.

हे देवते, तारण्यासाठी वैतरणीला नमस्कार. जो जात आहे त्याच्या मागे जा आणि त्याच्या सर्व कुटुंबाला पुढे घेऊन जा.

एवं कृते वैनतेय सा सरित्सुतरा भवेत् । सर्वान्कामानवाप्नोति यो दद्याद्भुवि मानवः ॥ २,४७.

हे विनतेचे पुत्र, असे केल्यावर ती नदी सहज ओलांडता येते. जो मनुष्य पृथ्वीवर असे दान करतो, त्याला सर्व इच्छा मिळतात.