गरुडपुराणम्

स्वधर्मेणैवोर्ध्वगतिरधर्मेणाप्यधोगतिः । जायते सर्ववर्णानां स्वधर्मचलनात्खग ॥ २,४६.

स्वधर्माने वरच्या स्थानाला मिळतं, अधर्माने खाली घसरावं लागतं. खग, सर्व वर्णांमध्ये जो आपला धर्म सोडतो, त्याला असेच फळ मिळते.

देवत्वे मानुषत्वे च दानभोगादिकाः क्रियाः । या दृश्यन्ते वैनतेय तत्सर्वं कर्मजं फलम् ॥ २,४६.

देव आणि माणसांमध्ये दान, भोग वगैरे जे काही कृती दिसतात, वैनतेय, ते सर्व कर्माने मिळणाऱ्या फळांमुळेच घडतात.

अकर्मविहिते घोरे कामक्रोधार्जितेऽशुभे । पतेद्वै नरके भूयो तस्योत्तारो न विद्यते ॥ २,४६.

जे कर्मधर्म नसलेले, भीषण, वासना आणि रागातून केलेले व अशुभ असतात, त्यांमुळे माणूस पुन्हा नरकात पडतो आणि त्यातून सुटका मिळत नाही.

श्रीगरुडमहापुराणम् ४७ गरुड उवाच । भगवन्देवदेवेश कृपया परया वद । दानं दानस्य माहात्म्यं वैतरण्याः प्रमाणकम् ॥ २,४७.

गरुड म्हणाला: भगवंत, देवांचा स्वामी, कृपापूर्वक मला दान, दानाचं महत्त्व आणि वैतरणीचं स्वरूप सांग.

श्रीकृष्ण उवाच । या सा वैतरणी नाम यममार्गे महासरित् । अगाधा दुस्तरा पापैर्दृष्टमात्रा भयावहा ॥ २,४७.

श्रीकृष्ण म्हणाले: यमाच्या मार्गावर जी वैतरणी नावाची नदी आहे, ती फार मोठी आहे, पापांमुळे पार करायला कठीण आणि केवळ पाहिलं तरी भीतीदायक आहे.

पूयशोणिततोयाढ्या मांसकर्दमसकुंला । पापिनञ्चागतान्दृष्ट्वा नानाभयसमावृता ॥ २,४७.

ती नदी पूय आणि रक्ताने भरलेली आहे, मांस आणि चिखलाने गच्च आहे. तिथे पोचलेल्या पाप्यांना पाहून ती विविध भीतींनी वेढलेली आहे.

क्वाथ्यते सत्वरं तोयं पात्रमध्ये घृतं यथा । क्रिमिभिः सङ्कुलं पूयं वज्रतुण्डैः समावृतम् ॥ २,४७.

त्या ठिकाणी पाण्याचं तापणं लगेच होतं, जसं भांड्यात तूप उकळतं. पूय किड्यांनी भरलेलं असतं आणि वज्रासारख्या चोची असलेल्यांनी वेढलेलं असतं.

शिशुमारैश्च मकरैर्वज्रकर्तरिकायुतैः । अन्यैश्च जलजीवैश्च हिंसकैर्मांसभेदिभिः ॥ २,४७.

त्या नदीत मगर, मकर आणि वज्रासारख्या धारदार शस्त्रांनी सज्ज इतर जलचर आहेत, जे अत्यंत भयंकर असून मांस फाडतात.

उद्यान्ति द्वादशादित्याः प्रलयान्ते तथा हि ते । तपन्ति तत्र वै मर्त्याः क्रन्द मानास्तु पापिनः ॥ २,४७.

त्या ठिकाणी बारा सूर्य उगवतात, जणू काही प्रलयाच्या शेवटी. तिथे माणसं भाजली जातात आणि पापी जोरजोराने ओरडतात.

हा भ्रातः पुत्र तातेति प्रलपन्ति मुहुर्मुहुः । विचरन्ति निमज्जन्ति ग्लानिं गच्छन्ति जन्तवः ॥ २,४७.

ते पुन्हा पुन्हा 'अरे भाऊ! मुला! वडिला!' असं म्हणत आक्रोश करतात. तिथले जीव इकडेतिकडे भटकतात, बुडतात आणि थकून जातात.

चतुर्विधैः प्राणिगणैर्दृष्टा व्याप्ता महानदी । तरन्ति गोप्रदानेन त्वन्यथा च पतन्ति ते ॥ २,४७.

ती मोठी नदी चार प्रकारच्या जीवांनी भरलेली दिसते. गायीचं दान केल्यानेच ती पार करता येते, नाहीतर सगळे पडतात.

मां नरा येऽवमन्यन्ते चाचार्यं गुरुमेव च । वृद्धानन्यांश्चापि मूढास्तेषां वासस्तु तत्र वै ॥ २,४७.

जे लोक आपले गुरु, शिक्षक आणि वडीलधारी यांचा अपमान करतात, ते मूर्ख त्या नदीतच राहतात.

पतिव्रतां साधुशीलामूढां धर्मेषु निश्चलाम् । परित्यजन्ति ये मूढास्तेषां वासस्तु सन्ततम् ॥ २,४७.

जे मूर्ख चांगल्या स्वभावाची, धर्मनिष्ठ आणि पतिव्रता पत्नीला सोडतात, त्यांचं कायमचं वास्तव्य तिथेच होतं.

विश्वासप्रतिपन्नानां स्वामिमित्रतपस्विनाम् । स्त्रीबालविकलादीनां वधं कृत्वा पतन्ति हि । पच्यन्ते तत्र मध्ये तु क्रन्दमानास्तु पापिनः ॥ २,४७.

जे विश्वासघात करतात, स्वामी, मित्र, तपस्वी, स्त्रिया, मुले, असहाय किंवा आजारी यांचा वध करतात, ते सर्व तिथे पडतात. त्या नदीच्या मधोमध पापी ओरडत, भाजले जातात.

शान्तं बुभुक्षितं विप्रंयो विघ्नायोपसर्पति । क्रिमिभिर्भक्ष्यते तत्र यावदाभूतसंप्लवम् ॥ २,४७.

जो शांत, उपाशी ब्राह्मणाचा अडथळा करतो, त्याला तिथे किडे खातात आणि तो अखंड युगपर्यंत तसाच राहतो.

ब्राह्मणाय प्रतीश्रुत्य यमार्थं न ददाति तम् । आहूय नास्ति यो ब्रूयात्तस्य वासस्तु तत्र वै ॥ २,४७.

जो ब्राह्मणाला काही देण्याचं वचन देतो आणि मग ते देत नाही, आणि बोलावल्यावर 'माझ्याकडे नाही' असं सांगतो, त्याला तिथेच राहावं लागतं.

अग्निदो गरदश्चैव कूटसाक्षी च मद्यपः । यज्ञविध्वंसकश्चैव राज्ञीगामी च पैशुनः ॥ २,४७.

जो आग लावतो, विष देतो, खोटी साक्ष देतो, मद्यपान करतो, यज्ञ बिघडवतो, राजाच्या स्त्रियांकडे जातो किंवा दुसऱ्यांची निंदा करतो—

कथाभङ्गकरश्चैव स्वयन्दत्ता पहारकः । क्षेत्रसेतुविभेदी च परदारप्रधर्षकः ॥ २,४७.

जो गप्पा तोडतो, स्वतः दिलेली भेट परत चोरतो, शेताची सीमा किंवा बंधारा फोडतो, किंवा दुसऱ्याच्या पत्नीवर अत्याचार करतो—

ब्राह्मणो रसविक्रेता तथा यो वृषलीपतिः । गोधनस्य तृषार्तस्य वाप्या भेदं करोति यः ॥ २,४७.

जो ब्राह्मण रस विकतो, नीच स्त्रीचा पती असतो, किंवा जनावरांना तहान लागली असताना तळी फोडतो—

कन्याविदूषकश्चैव दानं दत्त्वानुतापकः । शूबद्रस्तु कपिलापायी ब्राह्मणो मांसभोजनः ॥ २,४७.

जो कन्येला भ्रष्ट करतो, दान दिल्यावर पश्चात्ताप करतो, कवटीतून पितो, किंवा ब्राह्मण असून मांस खातो—

एते वसन्ति सततं मा विचारं कृथाः क्वचित् । कृपणो नास्तिकः क्षुद्रः स तस्यां निवसेत्खग ॥ २,४७.

हे सर्व नेहमी तिथेच राहतात; यात कधीच शंका करू नकोस. जो कंजूष, नास्तिक किंवा क्षुद्र आहे, तोही तिथेच राहतो, हे पक्ष्या.

सदामर्षो सदा क्रोधी निजवाक्यप्रमाणकृत् । परोक्त्युच्छेदको नित्यं वैतरण्या वसेच्चिरम् ॥ २,४७.

जो नेहमी चिडतो, नेहमी रागावतो, फक्त स्वतःच्या बोलण्यालाच खरं मानतो, सतत दुसऱ्यांचं बोलणं तोडतो—तो वैतरणीत फार काळ राहतो.

यस्त्वहङ्कारवान्पापी स्वविकत्थनकारकः । कृतघ्नो गर्भसन्तापी वैतरण्यां स मज्जति ॥ २,४७.

जो अहंकारी आणि पापी आहे, स्वतःचं कौतुक करतो, उपकार विसरतो, गर्भातील जीवाला त्रास देतो—तो वैतरणीत बुडतो.

कदापि भाग्ययोगेन तरणेच्छा भवेद्यदि । सानुकूला भवेद्येन तदाकर्णय काश्यप ॥ २,४७.

कधी तरी, भाग्याने, जर ती नदी पार करण्याची इच्छा झाली आणि योग्य वेळ आली, तर ऐक, कश्यप.

अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपाते दिनोदये । चन्द्रसूर्योपरागे वा संक्रान्तौ दर्शवासरे ॥ २,४७.

उत्तरायण, दक्षिणायन, विषुव, ग्रहण, सूर्योदय, चंद्र-सूर्यग्रहण, संक्रांती, किंवा पवित्र दिवस—

अन्येषु पुण्यकालेषु दीयते दानमुत्तमम् । यदा तदा भवेद्वापि श्राद्धा दानं प्रति ध्रुवम् ॥ २,४७.

इतर शुभ काळात, जेव्हा उत्तम दान केलं जातं, किंवा श्राद्धाच्या वेळी, तेव्हा ते दान नक्कीच फलदायी होतं.

तदैब दानकालः स्याद्यतः सम्पत्तिरस्थिरा । अनित्यानि शरीराणि विभवो नैव शाश्वतः ॥ २,४७.

तोच दानाचा योग्य काळ आहे, कारण संपत्ती स्थिर नसते; शरीर नश्वर आहे आणि वैभव कायम राहत नाही.

नित्यं सन्निहितो मृत्युः कर्तव्यो धर्मसंगहः । कृष्णां वा पाटलां वापि कुर्याद्वैतरणीं शुभाम् ॥ २,४७.

मृत्यू नेहमी जवळच असतो; म्हणून नेहमी धर्माचं संकलन करावं. काळी किंवा लाल अशी शुभ वैतरणी करावी.

स्वर्णशृङ्गीं रौप्यखुरां कांस्यपात्रोपदोहनीम् । कृष्णवस्त्रयुगाच्छन्नां सप्तधान्यसमन्विताम् ॥ २,४७.

सोन्याचे शिंग, चांदीचे खुर, कांस्याचं दूध काढायचं भांडे, काळ्या वस्त्रांनी झाकलेली, सात धान्यांनी युक्त अशी गाय—