गरुडपुराणम्

गृहस्थे प्रोषिते यच्च कश्चित्तु म्रियते गृहे । आसौचापगमे यत्र प्रारब्धे श्राद्धकर्मणि ॥ २,४५.

गृहस्थ घरात नसताना कुणी घरात मरण पावले, तर अशौच संपल्यावर आणि श्राद्ध सुरू केल्यावर,

प्रत्यागतश्चेज्जानाति तत्र वृत्तं गृही तथा । आशौचं गृहिणस्तेषां न द्रव्यादेस्तदा भवेत् ॥ २,४५.

गृहस्थ परत आल्यावर आणि घडलेली घटना समजल्यावर, त्या वेळी त्याला वस्तूंबाबत अशौच लागत नाही.

पुत्रादिना यदारब्धं श्राद्धं तत्त्वेन वाखिलम् । समापनीयं तत्रापि श्राद्धं गृहीतु दूरतः ॥ २,४५.

पुत्र किंवा इतरांनी जे योग्य रीतीने श्राद्ध सुरू केले असेल, ते पूर्ण करावे; आणि दूर असला तरी गृहस्थाने ते श्राद्ध स्वीकारावे.

दात्रा बोक्त्रा च न ज्ञातं सूतकं मृतकं तथा । उभयोरपि तद्दोषं नारोपयति कर्हिचित् ॥ २,४५.

दात्याला किंवा घेणाऱ्याला अशौच किंवा मृत्यूची माहिती नसेल, तर त्यांच्यावर दोष लागत नाही.

यदा त्वन्यतरज्ञातं सूतकं मृतकं तथा । भोक्तुरेव तदा दोषो नान्यो दाता प्रदुष्यति ॥ २,४५.

पण दोघांपैकी एकाला अशौच किंवा मृत्यूची माहिती असेल, तर फक्त जेवणाऱ्यावर दोष येतो, दाता दोषी ठरत नाही.

इत्युक्तेन प्रकारेण यः कुर्यान्मृतवासरम् । अविज्ञातमृताहस्य सततं तारयत्यसौ ॥ २,४५.

मृत्यूचा दिवस माहित नसलेल्या व्यक्तीसाठी या पद्धतीने मृतावासराचे श्राद्ध केल्याने, तो नेहमीच त्या व्यक्तीला तारतो.

नित्यश्राद्धेऽथ गन्धाद्यैर्द्विजानभ्यर्च्य भक्तितः । सर्वान् पितृगणान् सम्यक्सहैवोद्दिश्य योजयेत् ॥ २,४५.

नित्यश्राद्धात, सुवासिक द्रव्यांनी आणि भक्तीभावाने द्विजांची पूजा करून, सर्व पितरांना एकत्रितपणे योग्य रीतीने अर्पण करावे.

आवाहनं स्वधाकारो पिण्डाग्नौकरणादिकम् । ब्रह्मचर्यादिनियमा विश्वदेवास्तथैव च ॥ २,४५.

आवाहन, स्वधा अर्पण, पिंड अग्नीत ठेवणे, ब्रह्मचर्यादी नियम, आणि विश्वदेवांची पूजा हे सर्व करावे.

नित्यश्राद्धे त्यजेदेतान् भोज्यमन्नं प्रकल्पयेत् । दत्त्वा तु दक्षिणां शक्त्या नमस्कारैर्विसर्जयेत् ॥ २,४५.

नित्यश्राद्धात हे सर्व सोडून द्यावे आणि जेवणासाठी अन्न तयार करावे; शक्य तितकी दक्षिणा देऊन, नमस्कार करून व्रत पूर्ण करावे.

देवानुद्दिश्य विश्वादीन् यद्दद्याद्द्विजभोजनम् । तन्नित्यश्राद्धवत्कार्यं देवश्राद्धं तदुच्यते ॥ २,४५.

विश्वदेवांसारख्या देवतांसाठी द्विजांना जे अन्न अर्पण केले जाते, ते नित्यश्राद्धाप्रमाणेच करावे; हेच देवश्राद्ध म्हणतात.

मातृश्राद्धन्तु पूर्वेण कर्मादौ पैतृकं तथा । उत्तरेऽहनि वृद्धौ स्यान्मातामहगणस्य तु ॥ २,४५.

आईचे श्राद्ध पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे, आणि वडिलांचेही तसेच करावे; पुढच्या दिवशी वाढत्या काळात मातामहांच्या गटाचे श्राद्ध करावे.

श्राद्धत्रयं प्रकुर्र्वीत वैश्वदेवन्तुतान्त्रिकम् ॥ २,४५.

श्राद्धाची तीन प्रकारे करावी लागतात — वैश्वदेव आणि तांत्रिक अशी.

मातृभ्यः कल्पयेत्पूर्वं पितृभ्यस्तदनन्तरम् । मातामहेभ्यश्च तथा दद्यादित्थं क्रमेण तु ॥ २,४५.

सर्वप्रथम मातांसाठी, त्यानंतर पित्यांसाठी, आणि मग मातामहालाही अर्पण करावे, असे हे क्रमाने करावे.

मातृश्राद्धे तु विप्राणामभावे सुकुलोद्गताः । पतिपुत्रान्विताः साध्व्यो योषितोऽष्टौ च भावयेत् ॥ २,४५.

मातांच्या श्राद्धासाठी ब्राह्मण उपलब्ध नसतील, तर चांगल्या घरातील, पती किंवा मुलांसह असलेल्या, आठ सती स्त्रिया निवडाव्यात.

इष्टापूर्तादिके श्राद्धं कुर्यादाभ्युदयं तथा । उत्पातादिनिमित्तेषु नित्य श्राद्धवदेव तु ॥ २,४५.

इष्टापूर्त वगैरे प्रसंगी, शुभ कार्यांसाठी, किंवा अपशकुन वगैरे कारणांसाठीही, नेहमीच्या श्राद्धासारखेच श्राद्ध करावे.

नित्यं दैवञ्च वृद्धिञ्च काम्यं नैमित्तिकं तथा । श्राद्धान्युक्तप्रकारेण कुर्वन् सिद्धिमवाप्नुयात् । इति ते कथितं तार्क्ष्य किमन्यत्परिपृच्छसि ॥ २,४५.

नित्य, दैव, वृद्धी, काम्य आणि नैमित्तिक अशी सर्व श्राद्धे सांगितलेल्या पद्धतीने केली, तर सिद्धी मिळते. हे तुला सांगितले, तार्क्ष्य, अजून काय विचारायचे आहे?

श्रीगरुडमहापुराणम् ४६ तार्क्ष्य उवाच । सुकृतस्य प्रभावेण स्वर्गो नानाविधो नणाम् । भोगाः सौख्याति रूपञ्च बलं बुद्धैः पराक्रमः ॥ २,४६.

तार्क्ष्य म्हणाला — पुण्याच्या प्रभावामुळे माणसांसाठी स्वर्ग अनेक प्रकारचा असतो; त्यातून सुख, सौंदर्य, बळ, बुध्दी आणि शौर्य मिळते.

सत्यं पुण्यवतां देव जायतेऽत्र परत्र च । सत्यंसत्यं पुनः सत्यं वेदवाक्यं न चान्यथा ॥ २,४६.

देवा, पुण्यवानांना सत्य दोन्ही लोकांत मिळते; सत्य, सत्य, पुन्हा सत्य — वेदाचे वचन कधीही चुकीचे ठरत नाही.

धर्मो जयति नाधर्मः सत्यं जयाते नानृतम् । क्षमा जयति न क्रोधो विष्णुर्जयति नासुरः ॥ २,४६.

धर्म जिंकतो, अधर्म नाही; सत्य जिंकते, असत्य नाही; क्षमा जिंकते, राग नाही; विष्णू जिंकतो, असुर नाही.

तद्वत्सत्यं मया ज्ञातं सुकृताच्छोभनं भवेत् । यतोत्कृष्टतमं पुण्यं तथोत्कृष्टतरोनरः ॥ २,४६.

त्याचप्रमाणे, मी समजले आहे की, सत्य आणि पुण्यामुळे शुभता मिळते; जसे श्रेष्ठ पुण्य तसे श्रेष्ठ माणूस.

एवन्तु श्रोतुमिच्छामि जायन्ते पापिनो यथा । येन कर्मविपाकेन यथा नियमभाग्भवेत् ॥ २,४६.

म्हणून, पापी कसे जन्मतात आणि कोणत्या कर्माच्या फळामुळे त्यांना कोणत्या स्थितीत यावे लागते, हे मी ऐकू इच्छितो.

यांयां योनिमवाप्नोति यथारूपश्च जायते । तन्मे वद सुरश्रेष्ठ समासेनापि काङ्क्षितम् ॥ २,४६.

कोणत्या गर्भात जन्म मिळतो आणि कशा स्वरूपात जन्म घेतला जातो, हे मला सांग, हे देवांमध्ये श्रेष्ठ, अगदी थोडक्यात जरी असले तरी मला जाणून घ्यायचे आहे.

श्रीकृष्ण उवाच । शुभाशुभफलैस्तार्क्ष्य भुक्तभोगा नरास्त्विह । जायन्ते लक्षणैर्यैस्तुतानि मे शृणु काश्यप ॥ २,४६.

श्रीकृष्ण म्हणाले — तार्क्ष्य, चांगल्या आणि वाईट कर्मांची फळे भोगून माणसे काही गुणांसह जन्म घेतात; हे मी सांगतो, कश्यप, ऐक.

गुरुरात्मवतां शास्ता राजा शास्ता दुरात्मनाम् । इह प्रच्छन्नपापानां शास्ता वैवस्वतो यमः ॥ २,४६.

स्वतःवर नियंत्रण असणाऱ्यांसाठी गुरु शिक्षक असतो; दुष्टांसाठी राजा शिक्षक असतो; आणि जे गुप्त पाप करतात त्यांच्यासाठी यम हा शिक्षक असतो.

प्रायश्चित्तेष्वचीर्णेषु यमलोका ह्यनेकधा । यातनाभिर्विमुक्ता ये यान्ति ते जीवसन्ततीम् ॥ २,४६.

प्रायश्चित्त न केलेल्यांसाठी यमाचे अनेक लोक असतात; जे यातना भोगून मोकळे होतात, ते पुन्हा जन्माच्या फेऱ्यात येतात.

गत्वा मानुषभावे तु पापचिह्ना भवन्ति ते । तान्यहं तव चिह्नानि कथयिष्ये खगोत्तम ॥ २,४६.

मानव जन्म मिळाल्यावर, त्यांच्यावर पापाची चिन्हे दिसतात; ती चिन्हे मी तुला सांगतो, हे पक्षीराज.

सोढ्वा वै यातनाः सर्वा गत्वा वैवस्वतक्षयम् । निस्तीर्णयातनास्ते तु लोकमायान्ति चिह्निताः ॥ २,४६.

सर्व यातना सहन करून, यमाच्या लोकात जाऊन, जे आपली शिक्षा पूर्ण करतात, ते चिन्हांसह पुन्हा या जगात येतात.

गद्गदोऽनतवादी स्यान्मूकश्चैव गवानृते । ब्रह्महा जायते कुष्ठी श्यावदन्तश्च मद्यपः ॥ २,४६.

जो गायींबद्दल खोटे बोलतो तो तोतरा किंवा बोलू शकत नाही असा जन्म घेतो; ब्रह्महत्यारा कुष्ठरोगी होतो; मद्यपान करणाऱ्याचे दात काळे पडतात.

कुनखी स्वर्णहरणाद्दुश्चर्मा गुरुतल्पगः । संयोगी हीनयोनिः स्याद्दरिद्रोऽदत्तदानतः ॥ २,४६.

सोनं चोरल्यामुळे नखं विकृत होतात; गुरुच्या पत्नीला स्पर्श केल्यामुळे त्वचेचा रोग होतो; चुकीच्या संगतीमुळे नीच जन्म मिळतो; आणि दुसऱ्याचे न दिलेले घेतल्यामुळे दरिद्रीपणा येतो.