गरुडपुराणम्

एकोद्दिष्टे तु सम्प्राप्ते यदि विघ्नः प्रजायते । मासेन्यस्मिन् तिथौ तस्यां कुर्याच्छ्राद्धं तदैव हि ॥ २,४५.

एकोद्दिष्ट श्राद्धाच्या वेळी काही अडथळा आला, तर पुढच्या महिन्यात त्याच तिथीला श्राद्ध करावे.

तूष्णीं श्राद्धान्तु शूद्रस्य भार्यायास्तत्सुतस्य च । कन्यायाश्च द्विजातीनामनुपेतद्विजस्य च ॥ २,४५.

तूष्णीम श्राद्ध शूद्र, त्याची पत्नी, त्याचा मुलगा, कन्या आणि उपनयन न झालेल्या द्विजांसाठी आहे.

एककाले गता सूनां बहूनामथ वा द्वयोः । तन्त्रेण श्रपणं कुर्याच्छ्राद्धं कुर्यात्पृथक्पृथक् ॥ २,४५.

एकाच वेळी दोन किंवा अनेक स्त्रिया मरण पावल्या असतील, तर विधीनुसार अर्पण करावे, पण प्रत्येकासाठी वेगळे श्राद्ध करावे.

दद्यात्पूर्वं मृतस्यादौ द्वितीयस्य ततः पुनः । तृतीयस्य ततः कुर्यात्संनिपाते त्वयं विधिः (क्रमः) ॥ २,४५.

जेव्हा एकापेक्षा जास्त मृत्यू झाले असतील, तेव्हा प्रथम जो आधी मरण पावला त्याच्यासाठी, मग दुसऱ्यासाठी, आणि नंतर तिसऱ्यासाठी श्राद्ध करावे. अशा वेळी हा क्रम पाळावा.

प्रत्यब्दमेवं यः कुर्याद्यथातथमतन्द्रितः । तारयित्वा पितॄन् सर्वान् प्राप्नोति परमां गतिम् ॥ २,४५.

जो कोणी दरवर्षी, शक्य तितक्या मन लावून आणि जशी जमेल तशी ही क्रिया करतो, तो सर्व पितरांना तारतो आणि श्रेष्ठ अवस्था प्राप्त करतो.

न ज्ञायते मृताहश्चेत्प्रस्थानदिनमेव च । मासश्चेत्स्यात्परिज्ञातस्तद्दर्शे स्यान्मृताहिकम् ॥ २,४५.

मृत्यूचा किंवा प्रस्थानाचा दिवस माहित नसेल, पण महिना माहित असेल, तर त्या महिन्यात जेव्हा तो दिवस येईल, तेव्हा श्राद्ध करावे.

यदा मासो न विज्ञातो विज्ञातं दिनमेव च । तदा मार्गशिरे मासि माघे वा तद्दिनं भवेत् ॥ २,४५.

महिना माहित नसेल, पण दिवस माहित असेल, तर मार्गशीर्ष किंवा माघ महिन्यात तो दिवस आला की श्राद्ध करावे.

दिनमासावविज्ञातौ मरणस्य यदा पुनः । प्रस्थानदिनमासौ तु ग्राह्यौ श्राद्धे मयोदितौ ॥ २,४५.

मृत्यूचा दिवस आणि महिना दोन्ही माहित नसतील, तर मी सांगितलेल्या प्रस्थानाच्या दिवस व महिन्याला श्राद्ध करावे.

प्रस्थानस्यापि न ज्ञातौ दिनमासौ यदा पुनः । मृतवार्ताश्रुतौ ग्राह्यौ पूर्वप्रोक्तक्रमेण तु ॥ २,४५.

प्रस्थानाचा दिवस आणि महिना दोन्ही माहित नसतील, आणि फक्त मृत्यूची बातमी ऐकू आली असेल, तर आधी सांगितलेल्या क्रमाने श्राद्ध करावे.

प्रवासमन्तरेणापि स्यातां तौ विस्मृतौ यदा । तदानीमपि तौ ग्राह्यौ पूर्ववत्तु मृताहिके ॥ २,४५.

घराबाहेर असताना हे दोन्ही विसरले गेले असतील, तरीही पूर्वीप्रमाणेच ते दिवस श्राद्धासाठी धरावेत.

गृहस्थे प्रोषिते यच्च कश्चित्तु म्रियते गृहे । आसौचापगमे यत्र प्रारब्धे श्राद्धकर्मणि ॥ २,४५.

गृहस्थ घरात नसताना कुणी घरात मरण पावले, तर अशौच संपल्यावर आणि श्राद्ध सुरू केल्यावर,

प्रत्यागतश्चेज्जानाति तत्र वृत्तं गृही तथा । आशौचं गृहिणस्तेषां न द्रव्यादेस्तदा भवेत् ॥ २,४५.

गृहस्थ परत आल्यावर आणि घडलेली घटना समजल्यावर, त्या वेळी त्याला वस्तूंबाबत अशौच लागत नाही.

पुत्रादिना यदारब्धं श्राद्धं तत्त्वेन वाखिलम् । समापनीयं तत्रापि श्राद्धं गृहीतु दूरतः ॥ २,४५.

पुत्र किंवा इतरांनी जे योग्य रीतीने श्राद्ध सुरू केले असेल, ते पूर्ण करावे; आणि दूर असला तरी गृहस्थाने ते श्राद्ध स्वीकारावे.

दात्रा बोक्त्रा च न ज्ञातं सूतकं मृतकं तथा । उभयोरपि तद्दोषं नारोपयति कर्हिचित् ॥ २,४५.

दात्याला किंवा घेणाऱ्याला अशौच किंवा मृत्यूची माहिती नसेल, तर त्यांच्यावर दोष लागत नाही.

यदा त्वन्यतरज्ञातं सूतकं मृतकं तथा । भोक्तुरेव तदा दोषो नान्यो दाता प्रदुष्यति ॥ २,४५.

पण दोघांपैकी एकाला अशौच किंवा मृत्यूची माहिती असेल, तर फक्त जेवणाऱ्यावर दोष येतो, दाता दोषी ठरत नाही.

इत्युक्तेन प्रकारेण यः कुर्यान्मृतवासरम् । अविज्ञातमृताहस्य सततं तारयत्यसौ ॥ २,४५.

मृत्यूचा दिवस माहित नसलेल्या व्यक्तीसाठी या पद्धतीने मृतावासराचे श्राद्ध केल्याने, तो नेहमीच त्या व्यक्तीला तारतो.

नित्यश्राद्धेऽथ गन्धाद्यैर्द्विजानभ्यर्च्य भक्तितः । सर्वान् पितृगणान् सम्यक्सहैवोद्दिश्य योजयेत् ॥ २,४५.

नित्यश्राद्धात, सुवासिक द्रव्यांनी आणि भक्तीभावाने द्विजांची पूजा करून, सर्व पितरांना एकत्रितपणे योग्य रीतीने अर्पण करावे.

आवाहनं स्वधाकारो पिण्डाग्नौकरणादिकम् । ब्रह्मचर्यादिनियमा विश्वदेवास्तथैव च ॥ २,४५.

आवाहन, स्वधा अर्पण, पिंड अग्नीत ठेवणे, ब्रह्मचर्यादी नियम, आणि विश्वदेवांची पूजा हे सर्व करावे.

नित्यश्राद्धे त्यजेदेतान् भोज्यमन्नं प्रकल्पयेत् । दत्त्वा तु दक्षिणां शक्त्या नमस्कारैर्विसर्जयेत् ॥ २,४५.

नित्यश्राद्धात हे सर्व सोडून द्यावे आणि जेवणासाठी अन्न तयार करावे; शक्य तितकी दक्षिणा देऊन, नमस्कार करून व्रत पूर्ण करावे.

देवानुद्दिश्य विश्वादीन् यद्दद्याद्द्विजभोजनम् । तन्नित्यश्राद्धवत्कार्यं देवश्राद्धं तदुच्यते ॥ २,४५.

विश्वदेवांसारख्या देवतांसाठी द्विजांना जे अन्न अर्पण केले जाते, ते नित्यश्राद्धाप्रमाणेच करावे; हेच देवश्राद्ध म्हणतात.

मातृश्राद्धन्तु पूर्वेण कर्मादौ पैतृकं तथा । उत्तरेऽहनि वृद्धौ स्यान्मातामहगणस्य तु ॥ २,४५.

आईचे श्राद्ध पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे, आणि वडिलांचेही तसेच करावे; पुढच्या दिवशी वाढत्या काळात मातामहांच्या गटाचे श्राद्ध करावे.

श्राद्धत्रयं प्रकुर्र्वीत वैश्वदेवन्तुतान्त्रिकम् ॥ २,४५.

श्राद्धाची तीन प्रकारे करावी लागतात — वैश्वदेव आणि तांत्रिक अशी.

मातृभ्यः कल्पयेत्पूर्वं पितृभ्यस्तदनन्तरम् । मातामहेभ्यश्च तथा दद्यादित्थं क्रमेण तु ॥ २,४५.

सर्वप्रथम मातांसाठी, त्यानंतर पित्यांसाठी, आणि मग मातामहालाही अर्पण करावे, असे हे क्रमाने करावे.

मातृश्राद्धे तु विप्राणामभावे सुकुलोद्गताः । पतिपुत्रान्विताः साध्व्यो योषितोऽष्टौ च भावयेत् ॥ २,४५.

मातांच्या श्राद्धासाठी ब्राह्मण उपलब्ध नसतील, तर चांगल्या घरातील, पती किंवा मुलांसह असलेल्या, आठ सती स्त्रिया निवडाव्यात.

इष्टापूर्तादिके श्राद्धं कुर्यादाभ्युदयं तथा । उत्पातादिनिमित्तेषु नित्य श्राद्धवदेव तु ॥ २,४५.

इष्टापूर्त वगैरे प्रसंगी, शुभ कार्यांसाठी, किंवा अपशकुन वगैरे कारणांसाठीही, नेहमीच्या श्राद्धासारखेच श्राद्ध करावे.

नित्यं दैवञ्च वृद्धिञ्च काम्यं नैमित्तिकं तथा । श्राद्धान्युक्तप्रकारेण कुर्वन् सिद्धिमवाप्नुयात् । इति ते कथितं तार्क्ष्य किमन्यत्परिपृच्छसि ॥ २,४५.

नित्य, दैव, वृद्धी, काम्य आणि नैमित्तिक अशी सर्व श्राद्धे सांगितलेल्या पद्धतीने केली, तर सिद्धी मिळते. हे तुला सांगितले, तार्क्ष्य, अजून काय विचारायचे आहे?

श्रीगरुडमहापुराणम् ४६ तार्क्ष्य उवाच । सुकृतस्य प्रभावेण स्वर्गो नानाविधो नणाम् । भोगाः सौख्याति रूपञ्च बलं बुद्धैः पराक्रमः ॥ २,४६.

तार्क्ष्य म्हणाला — पुण्याच्या प्रभावामुळे माणसांसाठी स्वर्ग अनेक प्रकारचा असतो; त्यातून सुख, सौंदर्य, बळ, बुध्दी आणि शौर्य मिळते.

सत्यं पुण्यवतां देव जायतेऽत्र परत्र च । सत्यंसत्यं पुनः सत्यं वेदवाक्यं न चान्यथा ॥ २,४६.

देवा, पुण्यवानांना सत्य दोन्ही लोकांत मिळते; सत्य, सत्य, पुन्हा सत्य — वेदाचे वचन कधीही चुकीचे ठरत नाही.

धर्मो जयति नाधर्मः सत्यं जयाते नानृतम् । क्षमा जयति न क्रोधो विष्णुर्जयति नासुरः ॥ २,४६.

धर्म जिंकतो, अधर्म नाही; सत्य जिंकते, असत्य नाही; क्षमा जिंकते, राग नाही; विष्णू जिंकतो, असुर नाही.