गरुडपुराणम्

सौवर्णं शक्तितो नागं ततो दद्याद्द्विजोत्तमे । धेनुं दत्त्वा ततो ब्रूयात्प्रीयतां नागराडिति ॥ २,४४.

नंतर आपल्या सामर्थ्यानुसार सुवर्णाचा साप उत्तम ब्राह्मणाला द्यावा; गायीचे दान दिल्यावर 'नागराज प्रसन्न होवो' असे म्हणावे.

यथाविभव्यं कुर्वीत कर्माण्यन्यानि पूर्ववत् । स्वशाखोक्तविधानेन इत्थं कुर्याद्यथातथम् । प्रेतत्वान्मोचयेत्तांस्तु स्वर्गमार्गं नयेत्च ॥ २,४४.

इतर विधीही आपल्या परंपरेनुसार आणि पूर्वीप्रमाणेच करावेत; असे केल्याने त्या व्यक्तीचे प्रेतत्व दूर होते आणि त्याला स्वर्गाचा मार्ग मिळतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् ४५ श्रीविष्णुरुवाच । प्रत्यब्दं श्राद्धमेवं ते कथयामि खगेश्वर । प्रत्यब्दं पार्वणेनैव कुर्यातां क्षेत्रजोरसौ ॥ २,४५.

श्रीविष्णू म्हणाले: हे खगेश्वर, मी तुला दरवर्षी होणाऱ्या श्राद्धाबद्दल सांगतो; क्षेत्रज पुत्राने दरवर्षी पर्वण श्राद्ध करावे.

विधिनाचेतरैरेवमेकोद्दिष्टं न पार्वणम् ॥ २,४५.

इतरांनी मात्र योग्य पद्धतीने एकोद्दिष्ट श्राद्ध करावे, पर्वण नव्हे.

अनग्नेश्च सुतौ स्यातामनग्नी क्षेत्रजोरसौ । एकोद्दिष्टं न कुर्यातां प्रत्यब्दं तौ तु पार्वणम् ॥ २,४५.

जर पुत्र आणि वडील दोघेही अग्निहीन असतील, तर क्षेत्रज पुत्राने दरवर्षी एकोद्दिष्ट श्राद्ध करू नये, पण पर्वण श्राद्ध करावे.

यदा त्वन्यतरः साग्निः पुत्रो वाप्यथवा पिता । प्रत्यब्दं पार्वणं तत्र कुर्यातां क्षेत्रजौरसौ ॥ २,४५.

पण जर पुत्र किंवा वडील यांच्याकडे अग्नी असेल, तर क्षेत्रज पुत्राने दरवर्षी पर्वण श्राद्ध करावे.

अनग्नयः साग्नयो वा पुत्रा वा पितरोऽपि वा । एकोद्दिष्टं सुतैः कार्यं क्षयाह इति केचन ॥ २,४५.

काहींचे मत आहे की, अग्नी असो वा नसो, पुत्र किंवा वडील असोत, एकोद्दिष्ट श्राद्ध पुत्रांनी कृष्णपक्षात करावे.

दर्शकाले क्षयो यस्य प्रेतपक्षेऽथ वा पुनः । प्रत्यब्दं पार्वणं कार्यं तस्य सर्वैः सुतैरपि ॥ २,४५.

जर अमावस्येला किंवा पितृपक्षात कृष्णपक्ष येत असेल, तर सर्व पुत्रांनी दरवर्षी पर्वण श्राद्ध करावे.

एकोद्दिष्टमपुत्राणां पुंसां स्याद्योपितामपि । एकोद्दिष्टे कुशा ग्राह्याः समूला यज्ञकर्मणि । बहिर्लूनाः सकृल्लनाः श्राद्धं वृद्धिमृते सदा ॥ २,४५.

ज्यांना पुत्र नाहीत, अशा पुरुषांसाठी—even पत्नी जिवंत असली तरी—एकोद्दिष्ट श्राद्ध सांगितले आहे; त्यासाठी मूळासह कुश वापरावे, पण नेहमीच्या श्राद्धासाठी बाहेरून कापलेले कुश एकदाच वापरावे, वाढीच्या वेळी सोडून.

कर्तव्ये पार्वणे श्राद्धे आशौचं यदि जायते । आशौचावगमे कुर्याच्छ्राद्धं हि तदनन्तरम् ॥ २,४५.

पर्वण श्राद्धाच्या वेळी अपवित्रता आली, तर ती संपल्यावर लगेच श्राद्ध करावे.

एकोद्दिष्टे तु सम्प्राप्ते यदि विघ्नः प्रजायते । मासेन्यस्मिन् तिथौ तस्यां कुर्याच्छ्राद्धं तदैव हि ॥ २,४५.

एकोद्दिष्ट श्राद्धाच्या वेळी काही अडथळा आला, तर पुढच्या महिन्यात त्याच तिथीला श्राद्ध करावे.

तूष्णीं श्राद्धान्तु शूद्रस्य भार्यायास्तत्सुतस्य च । कन्यायाश्च द्विजातीनामनुपेतद्विजस्य च ॥ २,४५.

तूष्णीम श्राद्ध शूद्र, त्याची पत्नी, त्याचा मुलगा, कन्या आणि उपनयन न झालेल्या द्विजांसाठी आहे.

एककाले गता सूनां बहूनामथ वा द्वयोः । तन्त्रेण श्रपणं कुर्याच्छ्राद्धं कुर्यात्पृथक्पृथक् ॥ २,४५.

एकाच वेळी दोन किंवा अनेक स्त्रिया मरण पावल्या असतील, तर विधीनुसार अर्पण करावे, पण प्रत्येकासाठी वेगळे श्राद्ध करावे.

दद्यात्पूर्वं मृतस्यादौ द्वितीयस्य ततः पुनः । तृतीयस्य ततः कुर्यात्संनिपाते त्वयं विधिः (क्रमः) ॥ २,४५.

जेव्हा एकापेक्षा जास्त मृत्यू झाले असतील, तेव्हा प्रथम जो आधी मरण पावला त्याच्यासाठी, मग दुसऱ्यासाठी, आणि नंतर तिसऱ्यासाठी श्राद्ध करावे. अशा वेळी हा क्रम पाळावा.

प्रत्यब्दमेवं यः कुर्याद्यथातथमतन्द्रितः । तारयित्वा पितॄन् सर्वान् प्राप्नोति परमां गतिम् ॥ २,४५.

जो कोणी दरवर्षी, शक्य तितक्या मन लावून आणि जशी जमेल तशी ही क्रिया करतो, तो सर्व पितरांना तारतो आणि श्रेष्ठ अवस्था प्राप्त करतो.

न ज्ञायते मृताहश्चेत्प्रस्थानदिनमेव च । मासश्चेत्स्यात्परिज्ञातस्तद्दर्शे स्यान्मृताहिकम् ॥ २,४५.

मृत्यूचा किंवा प्रस्थानाचा दिवस माहित नसेल, पण महिना माहित असेल, तर त्या महिन्यात जेव्हा तो दिवस येईल, तेव्हा श्राद्ध करावे.

यदा मासो न विज्ञातो विज्ञातं दिनमेव च । तदा मार्गशिरे मासि माघे वा तद्दिनं भवेत् ॥ २,४५.

महिना माहित नसेल, पण दिवस माहित असेल, तर मार्गशीर्ष किंवा माघ महिन्यात तो दिवस आला की श्राद्ध करावे.

दिनमासावविज्ञातौ मरणस्य यदा पुनः । प्रस्थानदिनमासौ तु ग्राह्यौ श्राद्धे मयोदितौ ॥ २,४५.

मृत्यूचा दिवस आणि महिना दोन्ही माहित नसतील, तर मी सांगितलेल्या प्रस्थानाच्या दिवस व महिन्याला श्राद्ध करावे.

प्रस्थानस्यापि न ज्ञातौ दिनमासौ यदा पुनः । मृतवार्ताश्रुतौ ग्राह्यौ पूर्वप्रोक्तक्रमेण तु ॥ २,४५.

प्रस्थानाचा दिवस आणि महिना दोन्ही माहित नसतील, आणि फक्त मृत्यूची बातमी ऐकू आली असेल, तर आधी सांगितलेल्या क्रमाने श्राद्ध करावे.

प्रवासमन्तरेणापि स्यातां तौ विस्मृतौ यदा । तदानीमपि तौ ग्राह्यौ पूर्ववत्तु मृताहिके ॥ २,४५.

घराबाहेर असताना हे दोन्ही विसरले गेले असतील, तरीही पूर्वीप्रमाणेच ते दिवस श्राद्धासाठी धरावेत.

गृहस्थे प्रोषिते यच्च कश्चित्तु म्रियते गृहे । आसौचापगमे यत्र प्रारब्धे श्राद्धकर्मणि ॥ २,४५.

गृहस्थ घरात नसताना कुणी घरात मरण पावले, तर अशौच संपल्यावर आणि श्राद्ध सुरू केल्यावर,

प्रत्यागतश्चेज्जानाति तत्र वृत्तं गृही तथा । आशौचं गृहिणस्तेषां न द्रव्यादेस्तदा भवेत् ॥ २,४५.

गृहस्थ परत आल्यावर आणि घडलेली घटना समजल्यावर, त्या वेळी त्याला वस्तूंबाबत अशौच लागत नाही.

पुत्रादिना यदारब्धं श्राद्धं तत्त्वेन वाखिलम् । समापनीयं तत्रापि श्राद्धं गृहीतु दूरतः ॥ २,४५.

पुत्र किंवा इतरांनी जे योग्य रीतीने श्राद्ध सुरू केले असेल, ते पूर्ण करावे; आणि दूर असला तरी गृहस्थाने ते श्राद्ध स्वीकारावे.

दात्रा बोक्त्रा च न ज्ञातं सूतकं मृतकं तथा । उभयोरपि तद्दोषं नारोपयति कर्हिचित् ॥ २,४५.

दात्याला किंवा घेणाऱ्याला अशौच किंवा मृत्यूची माहिती नसेल, तर त्यांच्यावर दोष लागत नाही.

यदा त्वन्यतरज्ञातं सूतकं मृतकं तथा । भोक्तुरेव तदा दोषो नान्यो दाता प्रदुष्यति ॥ २,४५.

पण दोघांपैकी एकाला अशौच किंवा मृत्यूची माहिती असेल, तर फक्त जेवणाऱ्यावर दोष येतो, दाता दोषी ठरत नाही.

इत्युक्तेन प्रकारेण यः कुर्यान्मृतवासरम् । अविज्ञातमृताहस्य सततं तारयत्यसौ ॥ २,४५.

मृत्यूचा दिवस माहित नसलेल्या व्यक्तीसाठी या पद्धतीने मृतावासराचे श्राद्ध केल्याने, तो नेहमीच त्या व्यक्तीला तारतो.

नित्यश्राद्धेऽथ गन्धाद्यैर्द्विजानभ्यर्च्य भक्तितः । सर्वान् पितृगणान् सम्यक्सहैवोद्दिश्य योजयेत् ॥ २,४५.

नित्यश्राद्धात, सुवासिक द्रव्यांनी आणि भक्तीभावाने द्विजांची पूजा करून, सर्व पितरांना एकत्रितपणे योग्य रीतीने अर्पण करावे.

आवाहनं स्वधाकारो पिण्डाग्नौकरणादिकम् । ब्रह्मचर्यादिनियमा विश्वदेवास्तथैव च ॥ २,४५.

आवाहन, स्वधा अर्पण, पिंड अग्नीत ठेवणे, ब्रह्मचर्यादी नियम, आणि विश्वदेवांची पूजा हे सर्व करावे.

नित्यश्राद्धे त्यजेदेतान् भोज्यमन्नं प्रकल्पयेत् । दत्त्वा तु दक्षिणां शक्त्या नमस्कारैर्विसर्जयेत् ॥ २,४५.

नित्यश्राद्धात हे सर्व सोडून द्यावे आणि जेवणासाठी अन्न तयार करावे; शक्य तितकी दक्षिणा देऊन, नमस्कार करून व्रत पूर्ण करावे.