गरुडपुराणम्

गोभूमिपिण्डदानाद्यैः शक्त्या प्रेतं स्मरंश्च तम् । तिलैस्तिलांस्तु विप्राणां दर्भयुक्तेषु पाणिषु ॥ २,४४.

मृत व्यक्तीचा स्मरण ठेवून, आपल्या सामर्थ्यानुसार गायी, जमीन, पिंड वगैरे द्यावे; तसेच तिळ ब्राह्मणांच्या हातात कुशासह ठेवावेत.

दद्यादन्नं द्विजानां च ताम्बूलं दक्षिणां तथा । एवं शिष्टतमं विप्रं हरिण्येन प्रपूजयेत् ॥ २,४४.

ब्राह्मणांना अन्न, तांबूल आणि दक्षिणा द्यावी; आणि सर्वात श्रेष्ठ ब्राह्मणाचा हरिणाच्या कातडीने सन्मान करावा.

नाम गोत्रं स्मरन् दद्याद्विष्णुप्रीतोस्त्विति ब्रुवन् । अनुव्रज्य द्विजान् पश्चात्त्यक्ताम्भो दक्षिणामुखः ॥ २,४४.

नाव आणि गोत्र आठवून, 'विष्णू संतुष्ट होवो' असे म्हणत द्यावे; नंतर ब्राह्मणांना सोबत घेऊन, दक्षिणेकडे तोंड करून पाणी सोडावे.

कीर्तयन्नामगोत्रे तु भुवि प्रीतोस्त्विति क्षिपेत् । मित्रबन्धुजनैः सार्धं शेषं भुञ्जीत वाग्यतः । प्रतिसंवत्सरादि स्यादेकोद्दिष्टविधानतः ॥ २,४४.

नाव आणि गोत्र उच्चारून, 'संतोषासाठी' असे म्हणत ते पृथ्वीवर टाकावे; उरलेले अन्न मित्र-नातेवाईकांसह शांतपणे खावे; हे विधी दरवर्षी करावेत.

एवं कृते गमिष्यन्ति स्वर्लोकं पापकर्मिणः । सपिण्डीकरणादौ तु कृते चैवाप्नुवन्तिते ॥ २,४४.

असे केल्याने पाप केलेल्यांनाही स्वर्गलोक मिळतो; आणि सपिंडीकरण व इतर विधी केल्यानेही ते तेथे पोहोचतात.

अथ कश्चित्प्रमादेन म्रियते ह्युदकादिभिः । संसारप्रमुखस्तस्य सर्वं कुर्याद्यथाविधि ॥ २,४४.

कोणीतरी चुकून पाण्यात किंवा अशा काही कारणांनी मरण पावला, तर घरातील प्रमुख व्यक्तीने त्याच्यासाठी सर्व विधी नीटपणे आणि योग्य पद्धतीने करावेत.

प्रमादादिच्छया मर्त्यो न गच्छेत्सर्पसंमुखः । पक्षयोरुभयोर्नागं पञ्चमीषु प्रपूजयेत् ॥ २,४४.

माणसाने कधीही निष्काळजीपणामुळे किंवा इच्छेने सापासमोर जाऊ नये; पंचमीच्या दिवशी दोन्ही बाजूंनी सापाची पूजा करावी.

कुर्यात्पिष्टमयीं लेखां नागानामाकृतिं भुवि । अर्चयेत्तां सितैः पुष्पैः सुगन्धैश्चन्दनेनच ॥ २,४४.

त्याने जमिनीवर पिठाचा साप काढावा आणि त्याची पांढऱ्या फुलांनी, सुवासिक पदार्थांनी आणि चंदनाने पूजा करावी.

प्रदद्याद्धूपदीपन्तु तण्डुलांश्च सितान् क्षिपेत् । आमपिष्टं तथैवान्नं क्षीरञ्च विनिवेदयेत् ॥ २,४४.

त्याने धूप आणि दिवा अर्पण करावा, पांढरे तांदूळ विखरावेत, तसेच पिठाचे अन्न, शिजवलेले अन्न आणि दूध अर्पण करावे.

उपस्थाय वदेदेवं मुञ्चन्मुद्रांशुकानि च । मधुरं तद्दिनेऽश्रीयाद्देवश्राद्धं समापयेत् ॥ २,४४.

पूजेच्या वेळी योग्य मंत्र म्हणावेत, हाताच्या मुद्रा आणि वस्त्र अर्पण करावीत, त्या दिवशी काहीतरी गोड खावे आणि देवासाठी श्राद्ध पूर्ण करावे.

सौवर्णं शक्तितो नागं ततो दद्याद्द्विजोत्तमे । धेनुं दत्त्वा ततो ब्रूयात्प्रीयतां नागराडिति ॥ २,४४.

नंतर आपल्या सामर्थ्यानुसार सुवर्णाचा साप उत्तम ब्राह्मणाला द्यावा; गायीचे दान दिल्यावर 'नागराज प्रसन्न होवो' असे म्हणावे.

यथाविभव्यं कुर्वीत कर्माण्यन्यानि पूर्ववत् । स्वशाखोक्तविधानेन इत्थं कुर्याद्यथातथम् । प्रेतत्वान्मोचयेत्तांस्तु स्वर्गमार्गं नयेत्च ॥ २,४४.

इतर विधीही आपल्या परंपरेनुसार आणि पूर्वीप्रमाणेच करावेत; असे केल्याने त्या व्यक्तीचे प्रेतत्व दूर होते आणि त्याला स्वर्गाचा मार्ग मिळतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् ४५ श्रीविष्णुरुवाच । प्रत्यब्दं श्राद्धमेवं ते कथयामि खगेश्वर । प्रत्यब्दं पार्वणेनैव कुर्यातां क्षेत्रजोरसौ ॥ २,४५.

श्रीविष्णू म्हणाले: हे खगेश्वर, मी तुला दरवर्षी होणाऱ्या श्राद्धाबद्दल सांगतो; क्षेत्रज पुत्राने दरवर्षी पर्वण श्राद्ध करावे.

विधिनाचेतरैरेवमेकोद्दिष्टं न पार्वणम् ॥ २,४५.

इतरांनी मात्र योग्य पद्धतीने एकोद्दिष्ट श्राद्ध करावे, पर्वण नव्हे.

अनग्नेश्च सुतौ स्यातामनग्नी क्षेत्रजोरसौ । एकोद्दिष्टं न कुर्यातां प्रत्यब्दं तौ तु पार्वणम् ॥ २,४५.

जर पुत्र आणि वडील दोघेही अग्निहीन असतील, तर क्षेत्रज पुत्राने दरवर्षी एकोद्दिष्ट श्राद्ध करू नये, पण पर्वण श्राद्ध करावे.

यदा त्वन्यतरः साग्निः पुत्रो वाप्यथवा पिता । प्रत्यब्दं पार्वणं तत्र कुर्यातां क्षेत्रजौरसौ ॥ २,४५.

पण जर पुत्र किंवा वडील यांच्याकडे अग्नी असेल, तर क्षेत्रज पुत्राने दरवर्षी पर्वण श्राद्ध करावे.

अनग्नयः साग्नयो वा पुत्रा वा पितरोऽपि वा । एकोद्दिष्टं सुतैः कार्यं क्षयाह इति केचन ॥ २,४५.

काहींचे मत आहे की, अग्नी असो वा नसो, पुत्र किंवा वडील असोत, एकोद्दिष्ट श्राद्ध पुत्रांनी कृष्णपक्षात करावे.

दर्शकाले क्षयो यस्य प्रेतपक्षेऽथ वा पुनः । प्रत्यब्दं पार्वणं कार्यं तस्य सर्वैः सुतैरपि ॥ २,४५.

जर अमावस्येला किंवा पितृपक्षात कृष्णपक्ष येत असेल, तर सर्व पुत्रांनी दरवर्षी पर्वण श्राद्ध करावे.

एकोद्दिष्टमपुत्राणां पुंसां स्याद्योपितामपि । एकोद्दिष्टे कुशा ग्राह्याः समूला यज्ञकर्मणि । बहिर्लूनाः सकृल्लनाः श्राद्धं वृद्धिमृते सदा ॥ २,४५.

ज्यांना पुत्र नाहीत, अशा पुरुषांसाठी—even पत्नी जिवंत असली तरी—एकोद्दिष्ट श्राद्ध सांगितले आहे; त्यासाठी मूळासह कुश वापरावे, पण नेहमीच्या श्राद्धासाठी बाहेरून कापलेले कुश एकदाच वापरावे, वाढीच्या वेळी सोडून.

कर्तव्ये पार्वणे श्राद्धे आशौचं यदि जायते । आशौचावगमे कुर्याच्छ्राद्धं हि तदनन्तरम् ॥ २,४५.

पर्वण श्राद्धाच्या वेळी अपवित्रता आली, तर ती संपल्यावर लगेच श्राद्ध करावे.

एकोद्दिष्टे तु सम्प्राप्ते यदि विघ्नः प्रजायते । मासेन्यस्मिन् तिथौ तस्यां कुर्याच्छ्राद्धं तदैव हि ॥ २,४५.

एकोद्दिष्ट श्राद्धाच्या वेळी काही अडथळा आला, तर पुढच्या महिन्यात त्याच तिथीला श्राद्ध करावे.

तूष्णीं श्राद्धान्तु शूद्रस्य भार्यायास्तत्सुतस्य च । कन्यायाश्च द्विजातीनामनुपेतद्विजस्य च ॥ २,४५.

तूष्णीम श्राद्ध शूद्र, त्याची पत्नी, त्याचा मुलगा, कन्या आणि उपनयन न झालेल्या द्विजांसाठी आहे.

एककाले गता सूनां बहूनामथ वा द्वयोः । तन्त्रेण श्रपणं कुर्याच्छ्राद्धं कुर्यात्पृथक्पृथक् ॥ २,४५.

एकाच वेळी दोन किंवा अनेक स्त्रिया मरण पावल्या असतील, तर विधीनुसार अर्पण करावे, पण प्रत्येकासाठी वेगळे श्राद्ध करावे.

दद्यात्पूर्वं मृतस्यादौ द्वितीयस्य ततः पुनः । तृतीयस्य ततः कुर्यात्संनिपाते त्वयं विधिः (क्रमः) ॥ २,४५.

जेव्हा एकापेक्षा जास्त मृत्यू झाले असतील, तेव्हा प्रथम जो आधी मरण पावला त्याच्यासाठी, मग दुसऱ्यासाठी, आणि नंतर तिसऱ्यासाठी श्राद्ध करावे. अशा वेळी हा क्रम पाळावा.

प्रत्यब्दमेवं यः कुर्याद्यथातथमतन्द्रितः । तारयित्वा पितॄन् सर्वान् प्राप्नोति परमां गतिम् ॥ २,४५.

जो कोणी दरवर्षी, शक्य तितक्या मन लावून आणि जशी जमेल तशी ही क्रिया करतो, तो सर्व पितरांना तारतो आणि श्रेष्ठ अवस्था प्राप्त करतो.

न ज्ञायते मृताहश्चेत्प्रस्थानदिनमेव च । मासश्चेत्स्यात्परिज्ञातस्तद्दर्शे स्यान्मृताहिकम् ॥ २,४५.

मृत्यूचा किंवा प्रस्थानाचा दिवस माहित नसेल, पण महिना माहित असेल, तर त्या महिन्यात जेव्हा तो दिवस येईल, तेव्हा श्राद्ध करावे.

यदा मासो न विज्ञातो विज्ञातं दिनमेव च । तदा मार्गशिरे मासि माघे वा तद्दिनं भवेत् ॥ २,४५.

महिना माहित नसेल, पण दिवस माहित असेल, तर मार्गशीर्ष किंवा माघ महिन्यात तो दिवस आला की श्राद्ध करावे.

दिनमासावविज्ञातौ मरणस्य यदा पुनः । प्रस्थानदिनमासौ तु ग्राह्यौ श्राद्धे मयोदितौ ॥ २,४५.

मृत्यूचा दिवस आणि महिना दोन्ही माहित नसतील, तर मी सांगितलेल्या प्रस्थानाच्या दिवस व महिन्याला श्राद्ध करावे.

प्रस्थानस्यापि न ज्ञातौ दिनमासौ यदा पुनः । मृतवार्ताश्रुतौ ग्राह्यौ पूर्वप्रोक्तक्रमेण तु ॥ २,४५.

प्रस्थानाचा दिवस आणि महिना दोन्ही माहित नसतील, आणि फक्त मृत्यूची बातमी ऐकू आली असेल, तर आधी सांगितलेल्या क्रमाने श्राद्ध करावे.