गरुडपुराणम्

कर्तव्यं वैष्णवं श्राद्धं प्रेतमुक्त्यर्थ मात्मवान् । प्रेतंमोक्षं ततः कुर्याद्धृदि विष्णुं प्रकल्प्य च

मृताच्या मुक्तीसाठी वैष्णव श्राद्ध करावे; नंतर हृदयात श्रीविष्णूचे ध्यान करून, मृताचे मोक्ष साधावा.

ओं विष्णुरिति संस्मृत्य प्रेतं तन्मृत्युमेव च । अग्निदाहं ततः कुर्यात्सूतकन्तु दिनत्रयम्

'ॐ विष्णु' असे स्मरण करून, मृत्यूचे आठवण करून, मग अग्निदाह करावा; आणि तीन दिवस सूतक पाळावे.

दशाहकर्त्रा पिण्डाश्च कर्तव्याः प्रेतभुक्तये । सर्वं वर्षविधिं कुर्यादेवं प्रेतश्च मुक्तिभाक्

दहा दिवस करणारा व्यक्ती मृताच्या तृप्तीसाठी पिंड द्यावा; संपूर्ण वर्षभर विधी करावा, त्यामुळे मृतास मोक्ष मिळतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् ४१ श्रीविष्णुरुवाच । वृषोत्सर्गं प्रकुर्वीत विधिपूर्वं खगेश्वर । कार्तिकादिषु मासेषु पौर्णमास्यां शुभे दिने ॥ २,४१.

श्रीविष्णू म्हणाले: कार्तिकपासून सुरू होणाऱ्या पवित्र महिन्यांमध्ये, पौर्णिमेच्या शुभ दिवशी, विधिप्रमाणे वृषोस्त्सर्ग करावा.

विवाहोत्सर्जनं श्राद्धं नान्दीमुखमुपक्रमेत् । कुर्याद्भुवश्च संस्कारानग्निस्थापनमेव च ॥ २,४१.

विवाहोत्सर्जनाच्या वेळी, नांदीमुख श्राद्धाने सुरुवात करावी; नंतर भूमीचे संस्कार व अग्निस्थापन करावी.

वाप्यां कूपे गवां गोष्ठे स्थाप्याग्निं विधिवत्ततः । विवाहविधिना सर्वं कुर्याद्ब्राह्मणवाचनम् ॥ २,४१.

तलाव, विहीर किंवा गोठ्यात अग्नि योग्य रीतीने स्थापावा; मग सर्व विधी विवाहाच्या पद्धतीने, ब्राह्मणाच्या पठणासह करावेत.

पात्रासादनं श्रपणमुपयमनकुशादिकम् । पुर्युक्षणान्ते होमं च कर्या द्वै ब्राह्मणेन तु ॥ २,४१.

भांडी तयार करणे, शिजवणे, कुश वगैरे आणणे, आणि पाणी शिंपडून शेवटी होम, हे सर्व दोन ब्राह्मणांनी करावे.

आघारावाज्यभागौ च चक्षुषी च प्रदा पयेत् । प्रथमेऽहरिति मन्त्रेण होतव्याश्च षडाहुतीः (तयः) ॥ २,४१.

आघार व आज्य भाग, तसेच डोळ्यांसाठीच्या आहुती द्याव्यात; 'प्रथम दिवस' या मंत्राने सहा आहुती द्याव्यात.

आघारावाज्यभागौ तु पायसेनाङ्गदेवताः । अग्नये रुद्राय शर्वाय पशुपतये उग्राय शिवाय । भवाय महादेवायेशानाय यमाय च ॥ २,४१.

आघार व आज्य भाग हे पायसासह अंगदेवतांसाठी द्यावेत: अग्नि, रुद्र, शर्व, पशुपति, उग्र, शिव, भव, महादेव, ईशान आणि यम यांना.

पिष्टकेन सकृद्धोमं पूषागा इति मन्त्रतः । उभयोः स्विष्टिकूद्धोमश्चरुणा पायसेन च ॥ २,४१.

पिठाच्या पिंडीने 'पूषागा' या मंत्राने एक आहुती द्यावी; दोघांसाठी स्विष्टकृत होम, शिजवलेले पायस वगैरे द्यावे.

प्रथमं व्याहृतिहोमः प्रायश्चित्तं प्रजापतिः । संस्त्रवप्राशनं कुर्यात्प्रणीतापरिमोक्षणम् ॥ २,४१.

सर्वप्रथम व्याहृती होम, मग प्रजापतीसाठी प्रायश्चित्त होम करावा; नंतर पाणी पिऊन, यज्ञोपवीत सोडावे.

पवित्रप्रतिपत्तिश्च ब्राह्मणे दक्षैणा ततः । षडङ्गरुद्रजाप्येन प्रोतो मोक्षमवाप्नुयात् ॥ २,४१.

ब्राह्मणाला पवित्र धागा घालून, योग्य दक्षिणा देऊन आणि षडंग रुद्र जप केल्याने, त्या मृत व्यक्तीस मोक्ष मिळतो.

एकवर्णं वृषञ्चैव सकृद्वत्सतरीं खग । स्नापयित्वा ततः कुर्यात्सर्वालङ्कारभूषितम् ॥ २,४१.

एकाच रंगाचा बैल आणि वासरासह गाय, या दोघांना स्नान घालावे, सर्व अलंकारांनी सजवावे आणि त्यांची नीट तयारी करावी.

प्रतिष्ठाप्य च तद्युग्मं प्रेतो मोक्षमवाप्नुयात् । पुच्छेच तर्पणं कार्यमुच्छ्रिते मन्त्रपूर्वकम् । ब्राह्मणान् भोजयेत्पश्चाद्दक्षिणाभिश्च तोषयेत् ॥ २,४१.

ही जोडी स्थापित केल्यावर, त्या मृत व्यक्तीस मोक्ष मिळतो; त्यांच्या शेपटीजवळ मंत्रपूर्वक तर्पण करावे, नंतर ब्राह्मणांना जेवू घालावे आणि दक्षिणा देऊन त्यांना संतुष्ट करावे.

ततः श्राद्धं समुद्दिष्टमेकोद्दिष्टं यथाविधि । जलमन्नं तथा देयं प्रेतोद्धरणहेतवे ॥ २,४१.

मग, एकाच पितरासाठी जसे श्राद्ध करतात तसेच नियमानुसार श्राद्ध करावे, आणि मृत व्यक्तीस उन्नती मिळावी म्हणून पाणी व अन्न द्यावे.

द्वादशाहे ततः कुर्यान्मासेमासे पृथक्पथक् । एवं विधिः समायुक्तः प्रेतमोक्षे करोति हि ॥ २,४१.

बारा दिवसांनी, प्रत्येक महिन्याला वेगवेगळे विधी करावेत; असा योग्य प्रकारे केलेला विधी मृत व्यक्तीस मोक्ष मिळवून देतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् ४२ श्रीविष्णुरुवाच । यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् । तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारमनुगच्छति ॥ २,४२.

श्रीविष्णू म्हणाले: जशी हजार गायींमध्ये वासरू आपली आई शोधून काढते, तशी पूर्वी केलेली कर्मे आपल्या कर्त्याचा पाठपुरावा करतात.

आदित्यो वरुणो विष्णुर्ब्रह्मा सोमो हुताशनः । शूलपाणिश्च भगवानभिनन्दति भूमिदम् ॥ २,४२.

सूर्य, वरुण, विष्णू, ब्रह्मा, सोम, अग्नी आणि त्रिशूळधारी भगवान हे सर्व भूमीदानावर आनंदित होतात.

नास्ति भूमिसमं दानं नास्ति भूमिसमो निधिः । नास्ति सत्यसमो धर्मो नानृतात्पातकं परम् ॥ २,४२.

भूमीइतके मोठे दान नाही, भूमीइतका मोठा खजिना नाही; सत्यासारखा धर्म नाही, आणि असत्यापेक्षा मोठे पाप नाही.

अग्नेरपत्यं प्रथमं सुवर्णं भूर्वैष्णवी सूर्यसुताश्च गावः । लोकत्रयं तेन भवेत्प्रदत्तं यः काञ्चनं गां च महीं च दद्यात् ॥ २,४२.

सोने हे अग्नीचे पहिले अपत्य आहे, पृथ्वी ही विष्णूची आहे, गायी या सूर्याच्या कन्या आहेत; म्हणून जो कोणी सोने, गायी आणि भूमी दान करतो, तो तीनही लोकांचा दान करतो.

त्रीण्याहुरतिदानानि गावः पृथ्वी सरस्वती । नरकादुद्धरन्त्येते जपपूजनहोमतः ॥ २,४२.

गायी, पृथ्वी आणि सरस्वती ही तीन श्रेष्ठ दाने मानली जातात; जप, पूजा आणि होम यामुळे ती नरकातून तारतात.

कृत्वा बहूनि पापानि रौद्राणि विपुलानि च । अपि गोचर्ममात्रेण भूमिदानेन शुध्यति ॥ २,४२.

खूप मोठी आणि भयंकर पापे केली असली तरी, फक्त गायीच्या कातडीएवढी भूमी दान केल्यानेही मनुष्य शुद्ध होतो.

हरन्तमपि लोभेन निरुध्यैनं निवारयेत् । स याति नरके घोरे यस्तं न परिरक्षति ॥ २,४२.

कोणी लोभाने ते दान हिसकावण्याचा प्रयत्न केला, तर त्याला थांबवावे; जो त्याचे रक्षण करत नाही, तो भयंकर नरकात जातो.

अकर्तव्यं न कर्तव्यं प्राणैः कण्ठगतैरपि । कर्तव्यमेव कर्तव्यमिति धर्मविदो विदुः ॥ २,४२.

जे करायला नको ते, प्राण गळ्याशी आले तरी करू नये; आणि जे करणे आवश्यक आहे ते नक्कीच करावे — असे धर्म जाणणारे सांगतात.

आकारप्रवर्तने पापं गोसहस्रवधैःसमम् । वृत्तिच्छेदे तथा वृत्तेः करणं लक्षधेनुकम् ॥ २,४२.

चुकीचे कृत्य सुरू करणे हे हजार गायी मारण्याइतके पाप आहे; आणि कोणाची उपजीविका तोडणे हे लक्ष गायी मारण्याइतके पाप आहे.

वरमेकाप्यपहृता न तु दत्तं गवां शतम् । एकां हृत्वा शतं दत्त्वा न तेन समता भवेत् ॥ २,४२.

शंभर गायी दिल्यावर परत घेण्यापेक्षा, एक गाय चोरली तरी बरी; एक गाय हिसकावून घेतली आणि शंभर गायी दिल्या, तरी दोन्ही समान होत नाहीत.

स्वयमेव तु यो दत्त्वा स्वयमेव प्रबाधते । स पापी नरकं याति यावदाभूतसंप्लवम् ॥ २,४२.

जो स्वतःहून दान करून, नंतर त्या घेणाऱ्याला त्रास देतो, तो पापी आहे आणि सृष्टीच्या अंतापर्यंत नरकात जातो.

न चाश्वमेधेन तथा विधिवद्दक्षिणावता । अवृत्तिकर्शिते दीने ब्राह्मणे रक्षिते यथा ॥ २,४२.

योग्य रितीने दक्षिणेसह अश्वमेध यज्ञ केल्यानेही, उपजीविका गेलेल्या, दुःखी ब्राह्मणाचे रक्षण केल्याएवढे पुण्य मिळत नाही.

न तद्भवति वेदेषु यज्ञे सुबहुदक्षिणे । यत्पुण्यं दुर्बले त्रस्ते ब्राह्मणे परिरक्षिते ॥ २,४२.

दुर्बल आणि घाबरलेल्या ब्राह्मणाचे रक्षण केल्याने जे पुण्य मिळते, ते वेदांत किंवा भरपूर दक्षिणेसह यज्ञातही मिळत नाही.