गरुडपुराणम्

श्रीकृष्ण उवाच । प्रेतीभूते द्विजातीनां सम्भूते मृत्युवैकृते । तेषां मार्गगतिस्थानं विधानं कथयाम्यहम्

श्रीकृष्ण म्हणाले : जेव्हा द्विज लोक मृत होतात, म्हणजेच मृत्यू येतो, तेव्हा त्यांच्या मार्गाची, त्यांच्या प्रवासाची, त्यांच्या ठिकाणाची आणि करावयाच्या विधींची मी सांगतो.

शृणु तार्क्ष्य परं गोप्यं जाते दुर्मरणे सति । लङ्घनैर्ये मृता विप्रा दंष्ट्रिभिश्चाभिघातिताः

तार्क्ष्य, जे ब्राह्मण दुर्मरणाने म्हणजेच अपघाती मृत्यूने मरतात—उदा. पडून किंवा दंश करणाऱ्या प्राण्यांनी मारले गेले—त्यांच्याबद्दलचं अत्यंत गुप्त ज्ञान मी सांगतो, ऐक.

कण्ठग्राह विमग्नानां क्षीणानां तुण्डघातिनाम् । विषाग्निवृषविप्रेभ्यो विषूच्या चात्मघातकाः

जे गळा आवळून, पाण्यात बुडून, तोंडावर आघात होऊन, विष, आग, बैल, ब्राह्मण, हैजा किंवा स्वतःहून जीव दिल्याने मरतात—

पतनोद्वन्धनजलैर्मृतानां शृणु संस्थितिम् । यान्ति ते नरके घोरे ये च म्लेच्छादिभिर्हताः

जे पडून, गळफास लावून किंवा पाण्यात बुडून मरतात, किंवा जे म्लेच्छ वगैरे लोकांनी मारले गेले, त्यांची स्थिती ऐक—हे सर्व भयंकर नरकात जातात.

श्वशृगालादिसंस्पृष्टा अदग्धाः कृमिसंङ्कुलाः । उल्लङ्घिता मृता ये च महारोगैश्च पीडिताः

जे कुत्रा, कोल्हा वगैरे प्राण्यांनी स्पर्शले गेले, जे दहन न करता राहिले, ज्या शरीरात कीड पडली, जे मृत्यूच्या वेळी कुणीतरी उडी मारली, किंवा जे मोठ्या आजारांनी पीडित होते—

अभिसस्तास्तथाव्यङ्गा ये च पापान्नपोषिताः । चण्डालादुदकात्सर्पाद्ब्राह्मणाद्वैद्युताग्नितः

जे शापित आहेत, जे अपंग आहेत, जे पापी अन्नावर वाढले, जे चांडाळ, अशुद्ध पाणी, सर्प, ब्राह्मण, वीज किंवा आगीने दूषित झाले—

दष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च वृक्षादिपतनान्मृताः । उदक्यामूतकीशूद्रारजकीसङ्गदूषिताः

जे दात असलेल्या प्राण्यांनी किंवा इतर जनावरांनी मारले, झाडावरून पडून गेले, पाणी, मूत्र, शूद्र, धोबी किंवा अशा लोकांच्या संगतीने दूषित झाले—

तेन पापेन नरकान्मुक्ताः प्रेतत्वभागिनः । न तेषां कारयेद्दाहं सूतकं नोदकक्रियाम्

त्या पापामुळे नरकातून मुक्त झाले तरी ते प्रेत रूपातच राहतात; त्यांच्यासाठी दहन, सूतक किंवा पिंडदान करु नये.

न विधानं मृताद्यं च न कुर्यादौर्ध्वदैहिकम् । तेषां तार्क्ष्य प्रकुर्वीत नारायणबलिक्रियाम्

तार्क्ष्य, त्यांच्यासाठी मृत्यूचे विधी किंवा उत्तरक्रिया करू नयेत; त्याऐवजी नारायण बलि हीच करावी.

सर्वलोकहितार्थाय शृणु पापभयापहाम् । षण्मासं ब्राह्मणे दाहस्त्रिमासं क्षत्त्रिये मतः

सर्व लोकांच्या हितासाठी आणि पापभय दूर करण्यासाठी ऐक—ब्राह्मणासाठी सहा महिन्यांनी, क्षत्रियासाठी तीन महिन्यांनी दहन करावे.

सार्ध मासं तु वैश्यस्य सद्यः शूद्रे विधीयते । गङ्गायां यमुनायाञ्च नैमिषे पुष्करेऽथ च

वैश्यासाठी दीड महिन्यांनी आणि शूद्रासाठी त्वरित दहन करावे. गंगा, यमुना, नैमिष, पुष्कर या ठिकाणी—

तडागे जलूपूर्णे वा ह्रदे वा विमलोदके । वाप्यां कूपे गवां गोष्ठे गृहे वा प्रतिमालये

तलावात, पाण्याने भरलेल्या जागेत, शुद्ध जल असलेल्या सरोवरात, विहिरीत, गोठ्यात, घरात किंवा मंदिरात—

कृष्णाग्रे कारयेद्विप्र बलिं नारायणाह्वयम् । प्रेताय तर्पणं कार्यं मन्त्रैः पौराणवैदिकैः

कृष्णासमोर ब्राह्मणासाठी नारायण नावाची बलि द्यावी; प्रेतासाठी पुराण व वेदातील मंत्रांनी तर्पण करावे.

सर्वौषध्यक्षतैर्मिश्रैर्विष्णुमुद्दिश्य तर्पयेत् । कार्यं पुरुषसूक्तेन मन्त्रैर्वा वैष्णवैरपि

सर्व औषधी वनस्पती आणि अक्षता एकत्र करून, विष्णूला उद्देशून तर्पण करावे; पुरुषसूक्त किंवा वैष्णव मंत्रांनी हे करावे.

दक्षिणाभिमुखो भूत्वा प्रेतं विष्णुरिति स्मरेत् । अनादिनिधनो देवः शङ्खचक्रगदाधरः

दक्षिणेकडे तोंड करून, प्रेताला विष्णू म्हणून आठवावे—जो अनादी, अनंत, शंख, चक्र, गदा धारण करणारा देव आहे.

अव्ययः पुण्डरीकाक्षः प्रेतमोक्षप्रदो भवेत् । तर्पणस्यावसाने च वीतरागो विमत्सरः

जो अविनाशी, कमळासारख्या डोळ्यांचा आणि प्रेतांना मुक्ती देणारा आहे; तर्पणाच्या शेवटी, मनात कोणतीही आसक्ती किंवा मत्सर नसावा.

जितेन्द्रियमना भूत्वा शुचिप्मान्धर्मतत्परः । दानधर्मरतः शान्तः प्रणम्य वाग्यतः शुचिः

इंद्रिय आणि मन जिंकलेला, शुद्ध, धर्मनिष्ठ, दानधर्मात रमणारा, शांत, वाक्य संयमित आणि शुद्ध मनाने, नम्रपणे वागावा.

यजमानो भबेत्तत्र शुचिर्वन्धुसमन्वितः । भक्त्या तत्र प्रकुर्वीत श्राद्धत्येकादशैव तु

त्या ठिकाणी यजमानाने शुद्ध राहून, आप्तेष्टांसह, भक्तीभावाने एकादश श्राद्ध विधीने करावे.

सर्वकर्मविपाकेन एकैकाग्रे समाहितः । तोयव्रीहियवान् षष्ट्या गोधूमांश्च प्रियङ्गुकान्

सर्व कर्मांचे फळ लक्षात ठेवून, एकाग्र चित्ताने, पाणी, तांदूळ, ज्वारी, गहू आणि प्रियंगू हे प्रत्येकी साठ द्यावे.

हविष्यान्नं शुभं मुद्रां छत्रोष्णीषे च चलेकम् । दापयेत्सर्वसस्यानि क्षीरक्षौद्रयुतानि च

शुभ शिजवलेले अन्न, नाणे, एक छत्र आणि पगडी, सर्व प्रकारचे धान्य, तसेच दूध आणि मध मिसळलेले पदार्थ द्यावेत.

वस्त्रोपानहसंयुक्तं दद्यादष्टविधं पदम् । दापयेत्सर्वविप्रेभ्यो न कुर्यात्पङ्क्तिबन्धनम्

वस्त्र व पादत्राणे यांसह आठ प्रकारच्या वस्तू द्याव्यात; सर्व ब्राह्मणांना वेगवेगळे वाटावे, एकाच पंक्तीत बसवू नये.

भूमौ स्थितेषु पिण्डेषु गन्धपुष्पाक्षतान्वितम् । शङ्खपात्रे तथा ताम्रे तर्पणञ्च पृथक्पृथक्

पिंड जमिनीवर ठेवून, त्यावर गंध, फुले आणि अक्षता घालाव्यात; शंख व तांब्याच्या पात्रात वेगवेगळे तर्पण करावे.

ध्यानधारणसंयुक्तो जानुभ्यामवनिं गतः । दातव्यं सर्वविप्रेभ्यो वेदशास्त्रविधानतः

ध्यान व एकाग्रतेने, गुडघ्यावर बसून, सर्व ब्राह्मणांना वेदशास्त्राच्या नियमानुसार दान द्यावे.

ऋचा वै दापयेदर्घ्यमेकोद्दिष्टे पृथक्पृथक् । आपोदेवीर्मधुमतीरादिपीठे प्रकल्पितम्

ऋचाचा उच्चार करून, प्रत्येक एकोदिष्टासाठी वेगळे अर्घ्य द्यावे; मधासारखी गोड पाणी ठराविक आसनावर ठेवावीत.

उपयामगृहीतोऽसि द्वितीयेऽर्घं निवेदयेत् । येनापावकचक्षुषा तृतीये च सकल्पितम्

‘तुम्ही स्वीकारले आहात’ असे सांगून दुसरे अर्घ्य द्यावे; ज्याच्या डोळ्यात अग्नी आहे त्याला तिसरे अर्घ्य विधिपूर्वक द्यावे.

ये देवासश्चतुर्थे तु समुद्रं गच्छ पञ्चमे । अग्निर्ज्योति स्तथा षष्ठे हिरण्यगर्भः सप्तमे

चौथ्या अर्घ्यात देवांना, पाचव्या अर्घ्यात समुद्राला, सहाव्या अर्घ्यात अग्नी व तेजाला, आणि सातव्या अर्घ्यात हिरण्यगर्भाला अर्पण करावे.

यमाय त्वाष्टमे ज्ञेयं यज्जग्रन्नवमे तथा । दशमे याः फलिनीति पिण्डे चैकादशे ततः

आठव्या अर्घ्यात यमाला, नवव्या अर्घ्यात जे अन्न घेतले जाते त्याला, दहाव्या अर्घ्यात फळ देणाऱ्यांना, आणि त्यानंतर एकादश पिंडाला अर्पण करावे.

भद्रं कर्णेभिरिति च कुर्यात्पिण्डविसर्जनम् । कृत्वैकादशदेवत्यं श्राद्धं कुर्यात्परेऽहनि

‘भद्रं कर्णेभिः’ असे म्हणत पिंड विसर्जन करावे; एकादश देवतांचे श्राद्ध पूर्ण करून, दुसऱ्या दिवशीचे श्राद्ध करावे.

विप्रानावाहयेत्पञ्च चतुर्वेदविशारदान् । विद्याशीलगुणोपेतान्स्व कीयाञ्छीलसत्तमान् । अब्यङ्गान्सप्रशस्तांश्च न त्वर्ज्यान्कदाचन

चारही वेदांचे जाणकार, विद्या, चांगले वर्तन आणि सद्गुण असलेले, दोषरहित व प्रशंसनीय असे पाच ब्राह्मण नेहमी बोलवावेत.