गरुडपुराणम्

मृन्मयेन तु पात्रेण तिलैर्मिश्रजलैः सह । मृत्तिकया तथान्ते च नरः स्नात्वा शुचिर्भवेत् ॥ २,३९.

मृत्तिकेच्या भांड्यात तिळांचे पाणी आणि शेवटी मातीने स्नान केल्यावर मनुष्य शुद्ध होतो.

दानं परिषदे दद्यात्सुवर्णं गोवृषं द्विजे । क्षत्त्रियो द्विगुणं चैव वैश्यस्तु त्रिगुणं तथा ॥ २,३९.

सभा-मंडळीत ब्राह्मणाला सुवर्ण किंवा बैल दान द्यावे; क्षत्रियाने त्यापेक्षा दुप्पट, आणि वैश्याने तिप्पट द्यावे.

चतुर्गुणन्तु शूद्रेण दातव्यं ब्राह्मणे धनम् । एव मनुक्रमेणैव चातुर्वर्ण्यं विशुध्यति ॥ २,३९.

शूद्राने ब्राह्मणाला चौपट धन द्यावे; अशा प्रकारे मनूच्या नियमानुसार सर्व चार वर्ण शुद्ध होतात.

सप्ताष्टमान्तरै शीर्णे गृह्यसंस्कारवर्जिते । अहस्तु सूतकं तस्य त्वब्दानां संख्यया स्मृतम् ॥ २,३९.

सातवा किंवा आठवा काळ गेला आणि गृहसंस्कार झाले नाहीत, तर जितकी वर्षे गेली तितके दिवस अशौच राहते.

ब्राह्मणार्थे विपन्ना ये नारीणां गोग्रहेषु च । आहवेषु विपन्नानामेकरात्त्रमशौचकम् ॥ २,३९.

ब्राह्मणांच्या रक्षणासाठी, गोमातेच्या रक्षणासाठी स्त्रिया किंवा युद्धात मरण पावलेल्यांना फक्त एक रात्र अशौच असते.

न तेषामशुभं किञ्चिद्विप्राणां शुभकर्मणि । अनाथप्रेतसंस्कारं ये कुर्वन्तु नरोत्तमः ॥ २,३९.

शुभ कर्म करणाऱ्या ब्राह्मणांना काहीच अशुभ लागत नाही; अनाथ मृतांचे संस्कार करणारे श्रेष्ठ मानले जातात.

न तेषामशुभङ्किञ्चिद्विप्रेण सहकारिणा । जलावगाहनात्तेषां सद्यः शुद्धिरुदाहृता ॥ २,३९.

ब्राह्मणाच्या मदतीस येणाऱ्यांना काहीच अशौच लागत नाही; पाण्यात स्नान केल्यावर लगेच शुद्धता येते.

विनिवृत्ता यदा शूद्रा उदकान्तमुपस्थिताः । तदाविप्रेणद्रष्टव्या इति वेदविदोविदुः ॥ २,३९.

शूद्रांनी पाण्याच्या काठी जाऊन बाजूला झाल्यावर, मगच ब्राह्मणाने त्यांना पाहावे—असे वेदज्ञ सांगतात.

श्रीगरुडमहापुराणम् ४० तार्क्ष्य उवाच । भगवन्ब्राह्मणाः केचिदपमृत्युवशं गताः । कथं तेषां भवेन्मार्गः किं स्थानं का गतिर्भवेत्

तार्क्ष्य म्हणतो: भगवन्, काही ब्राह्मण अकाली मृत्यू पावले, तर त्यांचा मार्ग काय, कोणते स्थान मिळते आणि त्यांची गती काय होते?

किञ्च युक्तं भवेत्तेषां विधानं वापि कीदृशम् । तदहं श्रोतुमिच्छामि ब्रूहि मे मधुसूदन

यांना योग्य काय आहे आणि त्यांच्यासाठी कोणती पद्धत पाळावी, हे मला ऐकायचं आहे. मधुसूदना, कृपया मला सांग.

श्रीकृष्ण उवाच । प्रेतीभूते द्विजातीनां सम्भूते मृत्युवैकृते । तेषां मार्गगतिस्थानं विधानं कथयाम्यहम्

श्रीकृष्ण म्हणाले : जेव्हा द्विज लोक मृत होतात, म्हणजेच मृत्यू येतो, तेव्हा त्यांच्या मार्गाची, त्यांच्या प्रवासाची, त्यांच्या ठिकाणाची आणि करावयाच्या विधींची मी सांगतो.

शृणु तार्क्ष्य परं गोप्यं जाते दुर्मरणे सति । लङ्घनैर्ये मृता विप्रा दंष्ट्रिभिश्चाभिघातिताः

तार्क्ष्य, जे ब्राह्मण दुर्मरणाने म्हणजेच अपघाती मृत्यूने मरतात—उदा. पडून किंवा दंश करणाऱ्या प्राण्यांनी मारले गेले—त्यांच्याबद्दलचं अत्यंत गुप्त ज्ञान मी सांगतो, ऐक.

कण्ठग्राह विमग्नानां क्षीणानां तुण्डघातिनाम् । विषाग्निवृषविप्रेभ्यो विषूच्या चात्मघातकाः

जे गळा आवळून, पाण्यात बुडून, तोंडावर आघात होऊन, विष, आग, बैल, ब्राह्मण, हैजा किंवा स्वतःहून जीव दिल्याने मरतात—

पतनोद्वन्धनजलैर्मृतानां शृणु संस्थितिम् । यान्ति ते नरके घोरे ये च म्लेच्छादिभिर्हताः

जे पडून, गळफास लावून किंवा पाण्यात बुडून मरतात, किंवा जे म्लेच्छ वगैरे लोकांनी मारले गेले, त्यांची स्थिती ऐक—हे सर्व भयंकर नरकात जातात.

श्वशृगालादिसंस्पृष्टा अदग्धाः कृमिसंङ्कुलाः । उल्लङ्घिता मृता ये च महारोगैश्च पीडिताः

जे कुत्रा, कोल्हा वगैरे प्राण्यांनी स्पर्शले गेले, जे दहन न करता राहिले, ज्या शरीरात कीड पडली, जे मृत्यूच्या वेळी कुणीतरी उडी मारली, किंवा जे मोठ्या आजारांनी पीडित होते—

अभिसस्तास्तथाव्यङ्गा ये च पापान्नपोषिताः । चण्डालादुदकात्सर्पाद्ब्राह्मणाद्वैद्युताग्नितः

जे शापित आहेत, जे अपंग आहेत, जे पापी अन्नावर वाढले, जे चांडाळ, अशुद्ध पाणी, सर्प, ब्राह्मण, वीज किंवा आगीने दूषित झाले—

दष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च वृक्षादिपतनान्मृताः । उदक्यामूतकीशूद्रारजकीसङ्गदूषिताः

जे दात असलेल्या प्राण्यांनी किंवा इतर जनावरांनी मारले, झाडावरून पडून गेले, पाणी, मूत्र, शूद्र, धोबी किंवा अशा लोकांच्या संगतीने दूषित झाले—

तेन पापेन नरकान्मुक्ताः प्रेतत्वभागिनः । न तेषां कारयेद्दाहं सूतकं नोदकक्रियाम्

त्या पापामुळे नरकातून मुक्त झाले तरी ते प्रेत रूपातच राहतात; त्यांच्यासाठी दहन, सूतक किंवा पिंडदान करु नये.

न विधानं मृताद्यं च न कुर्यादौर्ध्वदैहिकम् । तेषां तार्क्ष्य प्रकुर्वीत नारायणबलिक्रियाम्

तार्क्ष्य, त्यांच्यासाठी मृत्यूचे विधी किंवा उत्तरक्रिया करू नयेत; त्याऐवजी नारायण बलि हीच करावी.

सर्वलोकहितार्थाय शृणु पापभयापहाम् । षण्मासं ब्राह्मणे दाहस्त्रिमासं क्षत्त्रिये मतः

सर्व लोकांच्या हितासाठी आणि पापभय दूर करण्यासाठी ऐक—ब्राह्मणासाठी सहा महिन्यांनी, क्षत्रियासाठी तीन महिन्यांनी दहन करावे.

सार्ध मासं तु वैश्यस्य सद्यः शूद्रे विधीयते । गङ्गायां यमुनायाञ्च नैमिषे पुष्करेऽथ च

वैश्यासाठी दीड महिन्यांनी आणि शूद्रासाठी त्वरित दहन करावे. गंगा, यमुना, नैमिष, पुष्कर या ठिकाणी—

तडागे जलूपूर्णे वा ह्रदे वा विमलोदके । वाप्यां कूपे गवां गोष्ठे गृहे वा प्रतिमालये

तलावात, पाण्याने भरलेल्या जागेत, शुद्ध जल असलेल्या सरोवरात, विहिरीत, गोठ्यात, घरात किंवा मंदिरात—

कृष्णाग्रे कारयेद्विप्र बलिं नारायणाह्वयम् । प्रेताय तर्पणं कार्यं मन्त्रैः पौराणवैदिकैः

कृष्णासमोर ब्राह्मणासाठी नारायण नावाची बलि द्यावी; प्रेतासाठी पुराण व वेदातील मंत्रांनी तर्पण करावे.

सर्वौषध्यक्षतैर्मिश्रैर्विष्णुमुद्दिश्य तर्पयेत् । कार्यं पुरुषसूक्तेन मन्त्रैर्वा वैष्णवैरपि

सर्व औषधी वनस्पती आणि अक्षता एकत्र करून, विष्णूला उद्देशून तर्पण करावे; पुरुषसूक्त किंवा वैष्णव मंत्रांनी हे करावे.

दक्षिणाभिमुखो भूत्वा प्रेतं विष्णुरिति स्मरेत् । अनादिनिधनो देवः शङ्खचक्रगदाधरः

दक्षिणेकडे तोंड करून, प्रेताला विष्णू म्हणून आठवावे—जो अनादी, अनंत, शंख, चक्र, गदा धारण करणारा देव आहे.

अव्ययः पुण्डरीकाक्षः प्रेतमोक्षप्रदो भवेत् । तर्पणस्यावसाने च वीतरागो विमत्सरः

जो अविनाशी, कमळासारख्या डोळ्यांचा आणि प्रेतांना मुक्ती देणारा आहे; तर्पणाच्या शेवटी, मनात कोणतीही आसक्ती किंवा मत्सर नसावा.

जितेन्द्रियमना भूत्वा शुचिप्मान्धर्मतत्परः । दानधर्मरतः शान्तः प्रणम्य वाग्यतः शुचिः

इंद्रिय आणि मन जिंकलेला, शुद्ध, धर्मनिष्ठ, दानधर्मात रमणारा, शांत, वाक्य संयमित आणि शुद्ध मनाने, नम्रपणे वागावा.

यजमानो भबेत्तत्र शुचिर्वन्धुसमन्वितः । भक्त्या तत्र प्रकुर्वीत श्राद्धत्येकादशैव तु

त्या ठिकाणी यजमानाने शुद्ध राहून, आप्तेष्टांसह, भक्तीभावाने एकादश श्राद्ध विधीने करावे.

सर्वकर्मविपाकेन एकैकाग्रे समाहितः । तोयव्रीहियवान् षष्ट्या गोधूमांश्च प्रियङ्गुकान्

सर्व कर्मांचे फळ लक्षात ठेवून, एकाग्र चित्ताने, पाणी, तांदूळ, ज्वारी, गहू आणि प्रियंगू हे प्रत्येकी साठ द्यावे.