गरुडपुराणम्

देशं कालं तथात्मानं द्रव्यं द्रव्यप्रयाजनम् । उपपत्तिंव्मवस्थाञ्च ज्ञात्वां कर्म समाचरेत् ॥ २,३९.

देश, काळ, स्वतः, वस्तू, तिचा उपयोग, परिस्थिती आणि अवस्था जाणून, योग्य कर्म करावे.

गुहावह्निप्रवेसे च देशान्तरमृतेषु च । स्नानं सचेलं कर्तव्यं सद्यः शौचं विधीयते ॥ २,३९.

गुहेत, अग्नीत किंवा परदेशात प्रवेश करताना, कपड्यांसह स्नान करावे; अशा वेळी लगेच शुद्धता येते.

आमगर्भाश्च ये जीवा ये च गर्भाद्विनिः सृताः । न तेषामग्निसंस्कारो नाशौचं नोदकक्रिया ॥ २,३९.

जे जीव गर्भातच मरतात किंवा अकाली जन्मतात, त्यांच्यासाठी अग्निसंस्कार, अशौच किंवा पिंडदान काहीच नसते.

शिल्पिनः कारवो वैद्या दासीदासास्तथैव च । राजानः श्रोतियाश्चैव सद्यः शौचाः प्रकीर्तिताः ॥ २,३९.

कारागीर, शिल्पकार, वैद्य, दासी-दास, तसेच राजा आणि वेदपठण करणारे, हे सर्व लगेच शुद्ध मानले जातात.

सत्री च (व्रती) मन्त्रपूतश्च आहिताग्निर्नृपस्तथा । एतेषां सूतकं नास्ति यस्य चेच्छन्ति पार्थिवाः ॥ २,३९.

व्रतस्थ स्त्री, मंत्राने शुद्ध झालेला, अग्निहोत्र करणारा गृहस्थ आणि राजा—यांना राजाने मान्यता दिल्यास अशौच लागत नाही.

प्रसवे च सपिण्डानां न कुर्यात्सङ्करं द्विजः । दशाहाच्छ्रुध्यते माता अवगाह्य पिता शुचिः ॥ २,३९.

संततीच्या जन्मावेळी, द्विजाने नातेवाईकांशी मिसळू नये; दहा दिवसांनी माता शुद्ध होते आणि वडील स्नान करून शुद्ध होतात.

विवाहोत्सवयज्ञेषु अन्तरा मृतसूतके । पूर्वसङ्कल्पितं वित्तं भोज्यं तन्मनुरब्रवीत् ॥ २,३९.

लग्न, उत्सव किंवा यज्ञाच्या वेळी मृत्यू किंवा जन्माचे अशौच आले, तर पूर्वी ठरवलेले धन व भोजन वापरता येते, असे मनू म्हणतो.

सर्वेषामेवमाशौचं मातापित्रोस्तु सूतकम् । सूकतं मातुरेवस्यादुपस्पृश्य पिता शुचिः ॥ २,३९.

सर्वांसाठी अशौच असेच असते; पण आई-वडिलांसाठी फक्त आई अशुद्ध मानली जाते, वडील पाणी शिंपडून शुद्ध होतात.

अन्तर्दशाहे स्याताञ्चेत्पुनर्मरणजन्मनी । तावत्स्यादशुचिर्विप्रो यावत्तत्स्यादनिर्दशम् ॥ २,३९.

दहा दिवसांच्या आत पुन्हा मृत्यू किंवा जन्म झाला, तर द्विज त्या शेवटच्या घटनेपासून दहा दिवस अशुद्ध राहतो.

उदिते नियमे दाने आर्ते विप्रे निवेदयेत् । तथैव ऋषिभिः प्रोक्तं यथाकालं न दुष्यति ॥ २,३९.

दानाचे नियम ठरले असता, अडचणीच्या वेळी ब्राह्मणाला सांगावे; ऋषींनी असेच शिकवले असून, योग्य वेळी केल्यास दोष लागत नाही.

मृन्मयेन तु पात्रेण तिलैर्मिश्रजलैः सह । मृत्तिकया तथान्ते च नरः स्नात्वा शुचिर्भवेत् ॥ २,३९.

मृत्तिकेच्या भांड्यात तिळांचे पाणी आणि शेवटी मातीने स्नान केल्यावर मनुष्य शुद्ध होतो.

दानं परिषदे दद्यात्सुवर्णं गोवृषं द्विजे । क्षत्त्रियो द्विगुणं चैव वैश्यस्तु त्रिगुणं तथा ॥ २,३९.

सभा-मंडळीत ब्राह्मणाला सुवर्ण किंवा बैल दान द्यावे; क्षत्रियाने त्यापेक्षा दुप्पट, आणि वैश्याने तिप्पट द्यावे.

चतुर्गुणन्तु शूद्रेण दातव्यं ब्राह्मणे धनम् । एव मनुक्रमेणैव चातुर्वर्ण्यं विशुध्यति ॥ २,३९.

शूद्राने ब्राह्मणाला चौपट धन द्यावे; अशा प्रकारे मनूच्या नियमानुसार सर्व चार वर्ण शुद्ध होतात.

सप्ताष्टमान्तरै शीर्णे गृह्यसंस्कारवर्जिते । अहस्तु सूतकं तस्य त्वब्दानां संख्यया स्मृतम् ॥ २,३९.

सातवा किंवा आठवा काळ गेला आणि गृहसंस्कार झाले नाहीत, तर जितकी वर्षे गेली तितके दिवस अशौच राहते.

ब्राह्मणार्थे विपन्ना ये नारीणां गोग्रहेषु च । आहवेषु विपन्नानामेकरात्त्रमशौचकम् ॥ २,३९.

ब्राह्मणांच्या रक्षणासाठी, गोमातेच्या रक्षणासाठी स्त्रिया किंवा युद्धात मरण पावलेल्यांना फक्त एक रात्र अशौच असते.

न तेषामशुभं किञ्चिद्विप्राणां शुभकर्मणि । अनाथप्रेतसंस्कारं ये कुर्वन्तु नरोत्तमः ॥ २,३९.

शुभ कर्म करणाऱ्या ब्राह्मणांना काहीच अशुभ लागत नाही; अनाथ मृतांचे संस्कार करणारे श्रेष्ठ मानले जातात.

न तेषामशुभङ्किञ्चिद्विप्रेण सहकारिणा । जलावगाहनात्तेषां सद्यः शुद्धिरुदाहृता ॥ २,३९.

ब्राह्मणाच्या मदतीस येणाऱ्यांना काहीच अशौच लागत नाही; पाण्यात स्नान केल्यावर लगेच शुद्धता येते.

विनिवृत्ता यदा शूद्रा उदकान्तमुपस्थिताः । तदाविप्रेणद्रष्टव्या इति वेदविदोविदुः ॥ २,३९.

शूद्रांनी पाण्याच्या काठी जाऊन बाजूला झाल्यावर, मगच ब्राह्मणाने त्यांना पाहावे—असे वेदज्ञ सांगतात.

श्रीगरुडमहापुराणम् ४० तार्क्ष्य उवाच । भगवन्ब्राह्मणाः केचिदपमृत्युवशं गताः । कथं तेषां भवेन्मार्गः किं स्थानं का गतिर्भवेत्

तार्क्ष्य म्हणतो: भगवन्, काही ब्राह्मण अकाली मृत्यू पावले, तर त्यांचा मार्ग काय, कोणते स्थान मिळते आणि त्यांची गती काय होते?

किञ्च युक्तं भवेत्तेषां विधानं वापि कीदृशम् । तदहं श्रोतुमिच्छामि ब्रूहि मे मधुसूदन

यांना योग्य काय आहे आणि त्यांच्यासाठी कोणती पद्धत पाळावी, हे मला ऐकायचं आहे. मधुसूदना, कृपया मला सांग.

श्रीकृष्ण उवाच । प्रेतीभूते द्विजातीनां सम्भूते मृत्युवैकृते । तेषां मार्गगतिस्थानं विधानं कथयाम्यहम्

श्रीकृष्ण म्हणाले : जेव्हा द्विज लोक मृत होतात, म्हणजेच मृत्यू येतो, तेव्हा त्यांच्या मार्गाची, त्यांच्या प्रवासाची, त्यांच्या ठिकाणाची आणि करावयाच्या विधींची मी सांगतो.

शृणु तार्क्ष्य परं गोप्यं जाते दुर्मरणे सति । लङ्घनैर्ये मृता विप्रा दंष्ट्रिभिश्चाभिघातिताः

तार्क्ष्य, जे ब्राह्मण दुर्मरणाने म्हणजेच अपघाती मृत्यूने मरतात—उदा. पडून किंवा दंश करणाऱ्या प्राण्यांनी मारले गेले—त्यांच्याबद्दलचं अत्यंत गुप्त ज्ञान मी सांगतो, ऐक.

कण्ठग्राह विमग्नानां क्षीणानां तुण्डघातिनाम् । विषाग्निवृषविप्रेभ्यो विषूच्या चात्मघातकाः

जे गळा आवळून, पाण्यात बुडून, तोंडावर आघात होऊन, विष, आग, बैल, ब्राह्मण, हैजा किंवा स्वतःहून जीव दिल्याने मरतात—

पतनोद्वन्धनजलैर्मृतानां शृणु संस्थितिम् । यान्ति ते नरके घोरे ये च म्लेच्छादिभिर्हताः

जे पडून, गळफास लावून किंवा पाण्यात बुडून मरतात, किंवा जे म्लेच्छ वगैरे लोकांनी मारले गेले, त्यांची स्थिती ऐक—हे सर्व भयंकर नरकात जातात.

श्वशृगालादिसंस्पृष्टा अदग्धाः कृमिसंङ्कुलाः । उल्लङ्घिता मृता ये च महारोगैश्च पीडिताः

जे कुत्रा, कोल्हा वगैरे प्राण्यांनी स्पर्शले गेले, जे दहन न करता राहिले, ज्या शरीरात कीड पडली, जे मृत्यूच्या वेळी कुणीतरी उडी मारली, किंवा जे मोठ्या आजारांनी पीडित होते—

अभिसस्तास्तथाव्यङ्गा ये च पापान्नपोषिताः । चण्डालादुदकात्सर्पाद्ब्राह्मणाद्वैद्युताग्नितः

जे शापित आहेत, जे अपंग आहेत, जे पापी अन्नावर वाढले, जे चांडाळ, अशुद्ध पाणी, सर्प, ब्राह्मण, वीज किंवा आगीने दूषित झाले—

दष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च वृक्षादिपतनान्मृताः । उदक्यामूतकीशूद्रारजकीसङ्गदूषिताः

जे दात असलेल्या प्राण्यांनी किंवा इतर जनावरांनी मारले, झाडावरून पडून गेले, पाणी, मूत्र, शूद्र, धोबी किंवा अशा लोकांच्या संगतीने दूषित झाले—

तेन पापेन नरकान्मुक्ताः प्रेतत्वभागिनः । न तेषां कारयेद्दाहं सूतकं नोदकक्रियाम्

त्या पापामुळे नरकातून मुक्त झाले तरी ते प्रेत रूपातच राहतात; त्यांच्यासाठी दहन, सूतक किंवा पिंडदान करु नये.

न विधानं मृताद्यं च न कुर्यादौर्ध्वदैहिकम् । तेषां तार्क्ष्य प्रकुर्वीत नारायणबलिक्रियाम्

तार्क्ष्य, त्यांच्यासाठी मृत्यूचे विधी किंवा उत्तरक्रिया करू नयेत; त्याऐवजी नारायण बलि हीच करावी.