गरुडपुराणम्

यत्कृतं हि मनुष्येण पापमामरणान्तिकम् । तत्सर्वं नाशमायाति वर्षवृत्तिप्रदानतः ॥ २,३८.

माणसाने मृत्यूपर्यंत केलेली सर्व पापे, वार्षिक विधीप्रमाणे दान केल्याने नष्ट होतात.

भूतं भव्यं बविष्यञ्च पापं जन्मत्रयार्जितम् । पक्षालयति तत्सर्वं विप्रकन्योपनायनात् ॥ २,३८.

भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्य या तीन जन्मांत मिळवलेली सर्व पापे, ब्राह्मण कन्येचे उपनयन केल्याने धुऊन निघतात.

दशकूपसमा वापि दशवापीसमं सरः । सरो भिर्दशभिस्तुल्या या प्रपा निर्जले वने ॥ २,३८.

दहा विहिरींइतके एक तळे, दहा तळ्यांइतके एक सरोवर, आणि दहा सरोवरांइतके एक मोठे सरोवर; पण पाण्याविना जंगलात केलेली एक पाणवठा या सर्वांइतकीच श्रेष्ठ आहे.

या वापी निर्जले देशे यद्दानं निर्धने द्विजे । प्राणिनां यो दयां धत्ते स भवेन्नाकनायकः ॥ २,३८.

पाण्याविना प्रदेशात केलेले तळे, गरीब ब्राह्मणाला दिलेले दान, आणि सर्व प्राण्यांवर केलेली दया—हे जो पाळतो तो स्वर्गात प्रमुख होतो.

एवमादिभिरन्यैश्च सुकृतैः स्वर्गभाग्भवेत् । स तत्सर्वं फलं प्राप्य प्रतिष्ठां परमां लभेत् ॥ २,३८.

अशा प्रकारच्या आणि इतर चांगल्या कर्मांनी माणूस स्वर्गाचा अधिकारी होतो; ती सर्व फळे मिळवून तो श्रेष्ठ स्थान प्राप्त करतो.

फल्गु कार्यं परित्यज्य सततं धर्मवान् भवेत् । दानं दमो दया चेति सारमेतत्त्रयं भुवि ॥ २,३८.

निरर्थक कर्मे सोडून नेहमी धर्माचाच आश्रय घ्यावा; दान, संयम आणि दया—ही तीन गोष्टी पृथ्वीवरील सार आहेत.

दानं साधोर्दरिद्रस्य शून्यलिङ्गस्य पूजनम् । अनाथप्रेतसंस्कारः कोटियज्ञफलप्रदः ॥ २,३८.

सज्जन गरीबाला दिलेले दान, रिकाम्या प्रतीकेची पूजा, आणि अनाथ मृताचे संस्कार—हे सर्व कोटी यज्ञांच्या फळासमान आहेत.

श्रीगरुडमहापुराणम् ३९ तार्क्ष्य उवाच । सूतकानां विधिं ब्रूहि दयां कृत्वा मयिप्रभो । विवेकाय हि चित्तस्य मानवानां हिताय च ॥ २,३९.

तार्क्ष्य म्हणाला: प्रभो, माझ्यावर कृपा करून जन्म-मृत्यूच्या अशौचाचे नियम मला सांग, जेणेकरून मनाची समज वाढेल आणि माणसांचे कल्याण होईल.

श्रीकृष्ण उवाच । मृते जन्मनी पक्षीन्द्र सूतकं स्याच्चतुर्विधम् । चतुर्णामपि वर्णानां सामान्यते विवर्जितम् ॥ २,३९.

श्रीकृष्ण म्हणाले: पक्षीराज, जन्म आणि मृत्यूचे अशौच चार प्रकारचे असते, आणि ते सर्व जातींसाठी सारखे नसते.

उभयत्र दशाहानि कुलस्यान्नं विवर्जियेत् । दानं प्रतिग्रहो होमः स्वाध्यायश्च निवर्तते ॥ २,३९.

दोन्ही प्रसंगी, दहा दिवस कुटुंबाने अन्न वर्ज्य करावे; दान, दान घेणे, होम आणि स्वाध्याय हे सर्व बंद ठेवावे.

देशं कालं तथात्मानं द्रव्यं द्रव्यप्रयाजनम् । उपपत्तिंव्मवस्थाञ्च ज्ञात्वां कर्म समाचरेत् ॥ २,३९.

देश, काळ, स्वतः, वस्तू, तिचा उपयोग, परिस्थिती आणि अवस्था जाणून, योग्य कर्म करावे.

गुहावह्निप्रवेसे च देशान्तरमृतेषु च । स्नानं सचेलं कर्तव्यं सद्यः शौचं विधीयते ॥ २,३९.

गुहेत, अग्नीत किंवा परदेशात प्रवेश करताना, कपड्यांसह स्नान करावे; अशा वेळी लगेच शुद्धता येते.

आमगर्भाश्च ये जीवा ये च गर्भाद्विनिः सृताः । न तेषामग्निसंस्कारो नाशौचं नोदकक्रिया ॥ २,३९.

जे जीव गर्भातच मरतात किंवा अकाली जन्मतात, त्यांच्यासाठी अग्निसंस्कार, अशौच किंवा पिंडदान काहीच नसते.

शिल्पिनः कारवो वैद्या दासीदासास्तथैव च । राजानः श्रोतियाश्चैव सद्यः शौचाः प्रकीर्तिताः ॥ २,३९.

कारागीर, शिल्पकार, वैद्य, दासी-दास, तसेच राजा आणि वेदपठण करणारे, हे सर्व लगेच शुद्ध मानले जातात.

सत्री च (व्रती) मन्त्रपूतश्च आहिताग्निर्नृपस्तथा । एतेषां सूतकं नास्ति यस्य चेच्छन्ति पार्थिवाः ॥ २,३९.

व्रतस्थ स्त्री, मंत्राने शुद्ध झालेला, अग्निहोत्र करणारा गृहस्थ आणि राजा—यांना राजाने मान्यता दिल्यास अशौच लागत नाही.

प्रसवे च सपिण्डानां न कुर्यात्सङ्करं द्विजः । दशाहाच्छ्रुध्यते माता अवगाह्य पिता शुचिः ॥ २,३९.

संततीच्या जन्मावेळी, द्विजाने नातेवाईकांशी मिसळू नये; दहा दिवसांनी माता शुद्ध होते आणि वडील स्नान करून शुद्ध होतात.

विवाहोत्सवयज्ञेषु अन्तरा मृतसूतके । पूर्वसङ्कल्पितं वित्तं भोज्यं तन्मनुरब्रवीत् ॥ २,३९.

लग्न, उत्सव किंवा यज्ञाच्या वेळी मृत्यू किंवा जन्माचे अशौच आले, तर पूर्वी ठरवलेले धन व भोजन वापरता येते, असे मनू म्हणतो.

सर्वेषामेवमाशौचं मातापित्रोस्तु सूतकम् । सूकतं मातुरेवस्यादुपस्पृश्य पिता शुचिः ॥ २,३९.

सर्वांसाठी अशौच असेच असते; पण आई-वडिलांसाठी फक्त आई अशुद्ध मानली जाते, वडील पाणी शिंपडून शुद्ध होतात.

अन्तर्दशाहे स्याताञ्चेत्पुनर्मरणजन्मनी । तावत्स्यादशुचिर्विप्रो यावत्तत्स्यादनिर्दशम् ॥ २,३९.

दहा दिवसांच्या आत पुन्हा मृत्यू किंवा जन्म झाला, तर द्विज त्या शेवटच्या घटनेपासून दहा दिवस अशुद्ध राहतो.

उदिते नियमे दाने आर्ते विप्रे निवेदयेत् । तथैव ऋषिभिः प्रोक्तं यथाकालं न दुष्यति ॥ २,३९.

दानाचे नियम ठरले असता, अडचणीच्या वेळी ब्राह्मणाला सांगावे; ऋषींनी असेच शिकवले असून, योग्य वेळी केल्यास दोष लागत नाही.

मृन्मयेन तु पात्रेण तिलैर्मिश्रजलैः सह । मृत्तिकया तथान्ते च नरः स्नात्वा शुचिर्भवेत् ॥ २,३९.

मृत्तिकेच्या भांड्यात तिळांचे पाणी आणि शेवटी मातीने स्नान केल्यावर मनुष्य शुद्ध होतो.

दानं परिषदे दद्यात्सुवर्णं गोवृषं द्विजे । क्षत्त्रियो द्विगुणं चैव वैश्यस्तु त्रिगुणं तथा ॥ २,३९.

सभा-मंडळीत ब्राह्मणाला सुवर्ण किंवा बैल दान द्यावे; क्षत्रियाने त्यापेक्षा दुप्पट, आणि वैश्याने तिप्पट द्यावे.

चतुर्गुणन्तु शूद्रेण दातव्यं ब्राह्मणे धनम् । एव मनुक्रमेणैव चातुर्वर्ण्यं विशुध्यति ॥ २,३९.

शूद्राने ब्राह्मणाला चौपट धन द्यावे; अशा प्रकारे मनूच्या नियमानुसार सर्व चार वर्ण शुद्ध होतात.

सप्ताष्टमान्तरै शीर्णे गृह्यसंस्कारवर्जिते । अहस्तु सूतकं तस्य त्वब्दानां संख्यया स्मृतम् ॥ २,३९.

सातवा किंवा आठवा काळ गेला आणि गृहसंस्कार झाले नाहीत, तर जितकी वर्षे गेली तितके दिवस अशौच राहते.

ब्राह्मणार्थे विपन्ना ये नारीणां गोग्रहेषु च । आहवेषु विपन्नानामेकरात्त्रमशौचकम् ॥ २,३९.

ब्राह्मणांच्या रक्षणासाठी, गोमातेच्या रक्षणासाठी स्त्रिया किंवा युद्धात मरण पावलेल्यांना फक्त एक रात्र अशौच असते.

न तेषामशुभं किञ्चिद्विप्राणां शुभकर्मणि । अनाथप्रेतसंस्कारं ये कुर्वन्तु नरोत्तमः ॥ २,३९.

शुभ कर्म करणाऱ्या ब्राह्मणांना काहीच अशुभ लागत नाही; अनाथ मृतांचे संस्कार करणारे श्रेष्ठ मानले जातात.

न तेषामशुभङ्किञ्चिद्विप्रेण सहकारिणा । जलावगाहनात्तेषां सद्यः शुद्धिरुदाहृता ॥ २,३९.

ब्राह्मणाच्या मदतीस येणाऱ्यांना काहीच अशौच लागत नाही; पाण्यात स्नान केल्यावर लगेच शुद्धता येते.

विनिवृत्ता यदा शूद्रा उदकान्तमुपस्थिताः । तदाविप्रेणद्रष्टव्या इति वेदविदोविदुः ॥ २,३९.

शूद्रांनी पाण्याच्या काठी जाऊन बाजूला झाल्यावर, मगच ब्राह्मणाने त्यांना पाहावे—असे वेदज्ञ सांगतात.

श्रीगरुडमहापुराणम् ४० तार्क्ष्य उवाच । भगवन्ब्राह्मणाः केचिदपमृत्युवशं गताः । कथं तेषां भवेन्मार्गः किं स्थानं का गतिर्भवेत्

तार्क्ष्य म्हणतो: भगवन्, काही ब्राह्मण अकाली मृत्यू पावले, तर त्यांचा मार्ग काय, कोणते स्थान मिळते आणि त्यांची गती काय होते?