गरुडपुराणम्

श्रीविष्णुरुवाच । मानुष्यं भारते वर्षे त्रयोदशसु जातिषु ॥ २,३८.

श्रीविष्णू म्हणाले: भारत देशात मानवजन्म तेरा जातींमध्ये मिळतो.

तत्प्राप्य म्रियते क्षेत्रे पुनर्जन्म न विद्यते । अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्ची अवन्तिका ॥ २,३८.

तो जन्म मिळाल्यावर, जर या पवित्र क्षेत्रात मृत्यू आला, तर पुन्हा जन्म होत नाही: अयोध्या, मथुरा, माया, काशी, कांची, अवंतिका,

पुरी द्वारवती ज्ञेया सप्तैता मोक्षदायिकाः । सन्न्यस्तमिति यो ब्रुयात्प्राणैः कण्ठगतैरपि ॥ २,३८.

पुरी आणि द्वारका, ही सात क्षेत्रे मोक्ष देणारी आहेत. 'संपूर्ण संन्यास घेतला' असे प्राण कंठाशी असतानाही जो म्हणतो,

मृतो विष्णुपुरं याति न पुनर्जायते क्षितौ । सकृदुच्चरितं येन हरिरित्यक्षरद्वयम् ॥ २,३८.

तो मरणानंतर विष्णूच्या लोकात जातो आणि पृथ्वीवर पुन्हा जन्म घेत नाही. 'हरी' हे दोन अक्षर एकदाच उच्चारले,

बद्धः परिकरस्तेन मोक्षाय गमनं प्रति । कृष्णकृष्णेति कृष्णेति यो मां स्मरति नित्यशः ॥ २,३८.

त्याला मोक्षाच्या मार्गावर बंधन मिळतं; जो नेहमी 'कृष्ण, कृष्ण' असं माझं स्मरण करतो,

जल भित्त्वा यथा पद्मं नरकादुद्धराम्यहम् । शालग्रामजिला यत्र यत्र द्वारवती शिला ॥ २,३८.

जसं कमळ पाण्यातून वर येतं, तसं मी नरकातून बाहेर काढतो जिथे जिथे शाळग्रामाची किंवा द्वारावतीची शिळा असते.

उभयोः सङ्गमो यत्र मुक्तिस्तत्र न संशयः । शालग्रामशिला यत्र पापदोषक्षयावहा ॥ २,३८.

जिथे या दोन्हींचा संगम होतो, तिथे मुक्ती नक्की मिळते; आणि जिथे शाळग्रामाची शिळा असते, तिथे पाप आणि दोष नाहीसे होतात.

तत्सन्निधानमरणान्मुक्तिर्जन्तोः सुनिश्चता । रोपणात्पालनात्सेकाद्ध्यानस्पर्शनकीर्तनात् । तुलसी दहते पापं नृणां जन्मार्जितं खग ॥ २,३८.

त्याच्या जवळ असण्याने प्राण्याला मृत्यूपासून मुक्ती निश्चित मिळते; तुळशीचं लावणं, वाढवणं, पूजन, ध्यान, स्पर्श आणि कीर्तन यामुळे माणसांनी जन्मभर कमावलेली पापं जळून जातात.

ज्ञानहृदे सत्यजले रागद्वेषमलापहे । यः स्नातो मानसे तीर्थे न स लिप्येत पातकैः ॥ २,३८.

ज्याच्या मनात ज्ञान आहे, पाण्यात सत्य आहे, आणि ज्याचं मन राग-द्वेषापासून मोकळं आहे, असा जो मनाच्या तीर्थात स्नान करतो, त्याला पाप लागत नाही.

न काष्ठे विद्यते देवो न शिलायां कदाचन । भावे हि विद्यते देवस्तस्माद्भावं समाचरेत् ॥ २,३८.

देव कधीही लाकडात किंवा दगडात नसतो; देव भावात असतो, म्हणून भाव ठेवावा.

प्रातः प्रातः प्रपश्यन्ति नर्मदां मत्स्यघातिनः । न ते शिवपुरीं यान्ति चित्तवृत्तिर्गरीयसी ॥ २,३८.

जे लोक रोज सकाळी-सकाळी नर्मदा नदीचं दर्शन घेतात पण मासे मारतात, ते शिवाच्या नगरीत पोहोचत नाहीत; त्यांच्या मनाच्या हालचाली जड असतात.

यादृक्चित्तप्रतीतिः स्यात्तादृक्कर्मफलं नृणाम् । परलोकगतिस्तादृक सूचीसूत्रविचारवत् ॥ २,३८.

माणसाच्या मनात जशी श्रद्धा असते, तसं त्याच्या कर्माचं फळ मिळतं; आणि पुढच्या जन्माची वाटही तशीच असते, जशी सुईतून दोरा जातो.

ब्राह्मणार्थे गवार्थे च स्त्रीणां बलवधेषु च । प्राणत्यागपरो यस्तु स वै मोक्षमवाप्नुयात् ॥ २,३८.

जो ब्राह्मणासाठी, गायीसाठी किंवा स्त्रियांच्या रक्षणासाठी प्राण देतो, तो नक्कीच मुक्तीला पोहोचतो.

अनाशके मृतौ यस्तु स वै मोक्षमवाप्नुयात् । अनाशके मृतो यस्तु स मुक्तः सर्वबन्धनैः ॥ २,३८.

जो कुठलीही आशा न ठेवता मरतो, तो मुक्तीला पोहोचतो; आणि असा माणूस सर्व बंधनांतून सुटतो.

दत्त्वा दानानि विप्रेभ्यस्ततो मोक्षमवाप्नुयात् । एते वै मोक्षमार्गाश्च स्वर्गमार्गास्तथैव च ॥ २,३८.

जो ब्राह्मणांना दान देतो, त्याला मुक्ती मिळते; हेच खरे मुक्तीचे आणि स्वर्गाचे मार्ग आहेत.

गोग्रहे देशविध्वंसे मरणं रणतीर्थयोः । उत्तमाधममध्यस्य बाध्यमानस्य देहिनः । आत्मानं तत्र सन्त्यज्य स्वर्गवासं लभेच्चिरम् ॥ २,३८.

गायींच्या चोरीत, देशाच्या नाशात किंवा रणभूमीच्या पवित्र स्थळी मृत्यू आला, मग तो श्रेष्ठ, मध्यम किंवा कनिष्ठ असो, जो देहधारी तिथे स्वतःला सोडतो, त्याला दीर्घकाळ स्वर्गवास मिळतो.

जीवितं मरणञ्चैव द्वयं शिक्षेत पण्डितः । जीवितं दानभोगाभ्यां मरणं रणतीर्थयोः ॥ २,३८.

शहाण्या माणसाने जीवन आणि मृत्यू दोन्ही शिकावं; जीवन दान आणि उपभोग यातून, आणि मृत्यू रणभूमीच्या पवित्र स्थळी.

हरिक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे भृगुक्षेत्रे तथैव च । प्रभासे श्रीस्थले चैव अर्बुदे च त्रिपुष्करे ॥ २,३८.

हरिक्षेत्र, कुरुक्षेत्र, भृगुक्षेत्र, प्रभास, श्रीस्थळ, अर्बुद आणि त्रिपुष्कर या पवित्र स्थळी—

भूतेश्वरे मृतो यस्तु स्वर्गे वसति मानवः । ब्रह्मणो दिवसं यावत्ततः पतति भूतले ॥ २,३८.

जो भूतश्वर येथे मरतो, तो ब्रह्मदेवाच्या एका दिवसापर्यंत स्वर्गात राहतो, आणि मग पृथ्वीवर परत येतो.

वर्षवृत्तिन्तु यो दद्याद्ब्राह्मणे दोषवर्जिते । सर्वं कलं स मुद्धृत्य स्वर्गलोके महीयते ॥ २,३८.

जो दोषरहित ब्राह्मणाला वर्षभराचं दान देतो, तो सर्व पापं दूर करून स्वर्गात मोठा सन्मान मिळवतो.

कन्यां विवाहयेद्यस्तु ब्राह्मणं वेदपारगम् । इन्द्रलोके वसेत्सोऽपि स्वकुलैः परिवेष्टितः ॥ २,३८.

जो आपली कन्या वेदपारंगत ब्राह्मणाला विवाहात देतो, तो आपल्या कुटुंबासह इंद्रलोकात वास करतो.

महादानानि दत्वा च नरस्तत्फलमामुयात् ॥ २,३८.

जो मोठी दाने देतो, त्याला त्याचं फळ नक्की मिळतं.

वापी कूपतडागानामारामसुरसद्मनाम् । जीर्णोद्धारं प्रकुर्वाणः पूर्वकर्तुः फलं लभेत् । जीर्णोद्धारेण वा तेषां तत्पुण्यं द्विगुणं भवेत् ॥ २,३८.

जो विहिरी, कूप, तळे, बाग किंवा मंदिरे जीर्णावस्थेत असताना दुरुस्त करतो, त्याला पहिल्यांदा बांधणाऱ्याचं फळ मिळतं; आणि दुरुस्ती केल्याने ते पुण्य दुप्पट होतं.

शीतवा तातपहरमपि पर्णकुटीरकम् । कृत्वा विप्राय विदुषे प्रददाति कुटुम्बिने ॥ २,३८.

जो माणूस थंडी-उष्णतेपासून संरक्षण करणारी पर्णकुटी बांधून, ती विद्वान आणि कुटुंब असलेल्या ब्राह्मणाला देतो,

तिस्रः कोट्योर्धकोटी च नरः स्वर्गे महीयते ॥ २,३८.

तो माणूस तीस कोटी आणि अर्ध्या कोटी वर्षे स्वर्गात सन्मान मिळवतो.

या स्त्री सवर्णा संशुबा मृतं पतिमनुव्रजेत् । सा मृता स्वर्गमाप्नोति वर्षाणां रोमसंख्यता ॥ २,३८.

ती स्त्री जी आपल्या जातीची, सद्गुणी असून पतीच्या मृत्यूनंतर त्याच्या मागे जाते, ती मरणानंतर आपल्या अंगावरील केसांच्या संख्येइतकी वर्षे स्वर्गात राहते.

पुत्रपौत्रादिकं त्यक्त्वा स्वपतिं यानुगच्छति । स्वर्गं लभेतां तौ चोभौ दिव्यस्त्रीभिरलङ्कृतौ ॥ २,३८.

जी स्त्री आपले पुत्र, नातवंडे आणि इतर सर्व सोडून आपल्या पतीच्या मागे जाते, ती आणि तिचा पती दोघेही दिव्य स्त्रियांनी अलंकृत होऊन स्वर्गात जातात.

कृत्वा पापान्यनेकानि भर्तृद्रोहमतिः सदा । प्रक्षालयति सर्वाणि या स्वं पतिमनुव्रजेत् ॥ २,३८.

जरी तिने अनेक पापे केली असतील आणि नेहमी पतीला फसवण्याचा विचार केला असेल, तरीसुद्धा आपल्या पतीच्या मागे गेल्यावर ती सर्व पापे धुऊन निघतात.

महापापसमाचारो भर्ता चेद्दुष्कृती भवेत् । तस्याप्यनुव्रता नारी नारायेत्सर्वकिल्बिषम् ॥ २,३८.

पती मोठ्या पापांत गुंतला असेल किंवा वाईट स्वभावाचा असला, तरीसुद्धा जी स्त्री त्याच्याशी निष्ठावान राहते, ती त्याची सर्व दोषे दूर करते.