गरुडपुराणम्

समाः सहस्राणि च सप्त वै जले दशैकमग्नौ पवने च षोडश । महाहवे पष्टिरशीतिर्गोगृहे अनाशके काश्यप चाक्षया गतिः ॥ २,३६.

पाण्यात सात हजार वर्षं, अग्नीत अकरा, वाऱ्यात सोळा, मोठ्या युद्धात छपन्न, गायींच्या गोठ्यात किंवा दुष्काळात अनंत काळ — कश्यप, तिथे मिळणारा फल कधीच नष्ट होत नाही.

श्रीगरुडमहापुराणम् ३७ तार्क्ष्य उवाच । उदकुम्भप्रदानं मे कथयस्व यथातथम् । विधिना केन कर्तव्या कृतिरेषा जनार्दन ॥ २,३७.

तार्क्ष्य म्हणाला: पाण्याच्या कलशाचं दान कसं करावं, हे मला नीट सांग. कोणत्या पद्धतीनं हे कर्म करावं, जनार्दना?

किंलक्षणाः केन पूर्णाः कस्य देया जनार्दन । कस्मिन् काले प्रदातव्या प्रेततृप्तिप्रसाधकाः ॥ २,३७.

ते कलश कसे असावेत, कशानं भरावेत, कोणाला द्यावेत, जनार्दना? आणि कोणत्या वेळी ते द्यावेत, जेणेकरून मृतांचं समाधान होईल?

श्रीकृष्ण उवाच । सत्यं पुनः प्रवक्ष्यामि उदकुम्भप्रदानकम् । प्रेतोद्देशेन दातव्या अन्नपानीयसंयुताः । विशेषेण महापक्षिन् प्रेतमुक्तिप्रदायकाः ॥ २,३७.

श्रीकृष्ण म्हणाले: मी पुन्हा सांगतो — पाण्याच्या कलशाचं दान मृतांच्या निमित्तानं, अन्न आणि पाण्यानं भरलेलं द्यावं. हे विशेषतः, महापक्षी, मृतांना मुक्ती देणारं असतं.

द्वादशाहे च पण्मासे त्रैपक्षे वापि वत्सरे । उदकुम्भाः प्रदातव्या मार्गे तस्य सुखाय वै ॥ २,३७.

द्वादशाव्या दिवशी, सहाव्या महिन्यात, प्रत्येक तिसऱ्या पंधरवड्यात किंवा वर्षाच्या शेवटी, मृतांच्या प्रवासासाठी सुखासाठी पाण्याचे कलश द्यावेत.

अहन्यहनि दातव्या उदकुम्भास्तिलैर्युताः । सुलिप्ते भूमिभागे तु पक्कान्नजलपूरिताः ॥ २,३७.

रोज, तिळांसह पाण्याचे कलश द्यावेत, सुगंधी मातीवर ठेवावेत आणि पक्कं अन्न व पाण्यानं भरावेत.

प्रेतस्य तत्र दातव्यं भाजनञ्च यदृच्छया । सुप्रीतस्तेन दत्तेन प्रेतो याम्यैः स गच्छति ॥ २,३७.

मृताच्या निमित्तानं, आपल्या सामर्थ्यानुसार तिथे भांडे द्यावं; त्या दानानं प्रेत संतुष्ट होतो आणि यमदूतांसोबत पुढे जातो.

द्वादशाहे विशेषेण उदकम्भान् प्रदापयेत् । विधिना तत्र सङ्कल्पय घटान् द्वादशसंख्यकान् ॥ २,३७.

बारा दिवस झाल्यावर, विशेष करून, विधीपूर्वक बारा पाण्याने भरलेले कलश द्यावेत.

एकाषि बर्धनी तत्र पक्वान्नफलपूरिता । विष्णुमुद्दिश्य दातव्या संकल्प्य ब्राह्मणे शुभे ॥ २,३७.

त्या ठिकाणी एक मोठं भांडं, पक्कं अन्न आणि फळांनी भरलेलं, विष्णूला अर्पण केल्याचा संकल्प करून, शुभ ब्राह्मणाला द्यावं.

एको वै धर्मराजाय तेन तुष्टेन मुक्तिभाक् । चित्रगुप्ताय चैकं तु गतस्तत्र सुखी भवेत् ॥ २,३७.

त्यातील एक कलश धर्मराजासाठी द्यावा; त्याला संतुष्ट केल्याने मुक्ती मिळते. एक कलश चित्रगुप्तासाठी द्यावा; तिथे पोहोचल्यावर सुख मिळतं.

षोडशाद्याः प्रदातव्या माषान्नजलपूरिताः ॥ २,३७.

सोळाव्या दिवसापासून पुढे, पिकलेलं अन्न आणि पाण्याने भरलेली भांडी द्यावीत.

उक्त्रान्तिश्राद्धमारभ्य श्राद्धषोडषोडशकस्य तु । षोडशब्राह्मणानान्तु एकैकं विनिवदयेत् ॥ २,३७.

उत्तरक्रिया श्राद्धापासून सुरू करून, सोळा श्राद्धांसाठी, सोळा ब्राह्मणांना प्रत्येकी एक एक भांडं द्यावं.

एकादशाहात्प्रभृति देयो नित्यं दृढाह्वयः । पक्वान्नजलपूर्णो हि यावत्संवत्सरं दिनम् ॥ २,३७.

अकराव्या दिवसापासून पुढे, रोज एक मजबूत भांडं, पक्कं अन्न आणि पाण्याने भरलेलं, पूर्ण वर्षभर रोज द्यावं.

जलपात्राणि वृद्धानि दत्तानिघटकानि च । एका वै वर्धनी तत्र तस्यां पात्रन्तु वंशजम् ॥ २,३७.

जुनी पाण्याची भांडी आणि दान केलेले कलश, आणि तिथे एक मोठं भांडं; त्यात घराण्याचं भांडं असावं.

वस्त्रेणाच्छादयेत्तान्तु पूजयित्वा सुगन्धिभिः । ब्राह्मणेभ्यो विशेषेण जलपूर्णानि दापयेत् ॥ २,३७.

त्या भांड्याला वस्त्राने झाकावं, सुगंधी द्रव्यांनी पूजन करावं, आणि विशेषतः पाण्याने भरलेली भांडी ब्राह्मणांना द्यावीत.

अहन्यहनि सङ्कल्प्य विधिपूर्वं खगेश्वर । ब्राह्मणाय कुलीनाय वेदवृत्तयुताय च ॥ २,३७.

प्रत्येक दिवशी, योग्य विधीने संकल्प करून, चांगल्या घराण्यातील आणि वेदाचार असलेल्या ब्राह्मणाला द्यावं.

विद्यावृत्तवते देयं मूर्खे तन्न कदाचन । समर्थो वेदवृत्ताढ्यस्तारणे तरणेऽपि च ॥ २,३७.

हे दान विद्या आणि सदाचार असणाऱ्याला द्यावं, मूर्खाला कधीच देऊ नये; जो समर्थ आहे, वेदवृत्तीत पारंगत आहे आणि इतरांना तारू शकतो, त्यालाच द्यावं.

श्रीगरुडमहापुराणम् ३८ तार्क्ष्य उवाच । दानतीर्थार्थितं मोक्षं स्वर्गञ्च वद मे प्रभो । केन मोक्षमवाप्नोति केन स्वर्गे वसेच्चिरम् ॥ २,३८.

तार्क्ष्य म्हणाला: प्रभो, दान, तीर्थयात्रा, मोक्ष आणि स्वर्ग याबद्दल मला सांग. कोणत्या कृतीने मोक्ष मिळतो आणि कोणत्या कृतीने स्वर्गात दीर्घकाळ वास करता येतो?

केन गच्छति तेजस्तु स्वर्लोकात्सत्यलोकतः । मानुष्यं केन लभते नरकेशु निमज्जति ॥ २,३८.

कोणत्या कारणाने तेजस्वी लोकातून किंवा सत्यलोकातून जातात? कोणत्या कृतीने मानवजन्म मिळतो किंवा नरकात बुडावं लागतं?

एतन्मे वदनिश्चित्य भक्तानां मोक्षदायक । ब्रूहि कस्मिन्मृते स्वर्गे पुनर्जन्म न विद्यते ॥ २,३८.

हे सर्व मला नक्की सांग, भक्तांना मोक्ष देणारा. स्वर्गात कोणाच्या मृत्यूनंतर पुन्हा जन्म होत नाही, ते सांग.

श्रीविष्णुरुवाच । मानुष्यं भारते वर्षे त्रयोदशसु जातिषु ॥ २,३८.

श्रीविष्णू म्हणाले: भारत देशात मानवजन्म तेरा जातींमध्ये मिळतो.

तत्प्राप्य म्रियते क्षेत्रे पुनर्जन्म न विद्यते । अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्ची अवन्तिका ॥ २,३८.

तो जन्म मिळाल्यावर, जर या पवित्र क्षेत्रात मृत्यू आला, तर पुन्हा जन्म होत नाही: अयोध्या, मथुरा, माया, काशी, कांची, अवंतिका,

पुरी द्वारवती ज्ञेया सप्तैता मोक्षदायिकाः । सन्न्यस्तमिति यो ब्रुयात्प्राणैः कण्ठगतैरपि ॥ २,३८.

पुरी आणि द्वारका, ही सात क्षेत्रे मोक्ष देणारी आहेत. 'संपूर्ण संन्यास घेतला' असे प्राण कंठाशी असतानाही जो म्हणतो,

मृतो विष्णुपुरं याति न पुनर्जायते क्षितौ । सकृदुच्चरितं येन हरिरित्यक्षरद्वयम् ॥ २,३८.

तो मरणानंतर विष्णूच्या लोकात जातो आणि पृथ्वीवर पुन्हा जन्म घेत नाही. 'हरी' हे दोन अक्षर एकदाच उच्चारले,

बद्धः परिकरस्तेन मोक्षाय गमनं प्रति । कृष्णकृष्णेति कृष्णेति यो मां स्मरति नित्यशः ॥ २,३८.

त्याला मोक्षाच्या मार्गावर बंधन मिळतं; जो नेहमी 'कृष्ण, कृष्ण' असं माझं स्मरण करतो,

जल भित्त्वा यथा पद्मं नरकादुद्धराम्यहम् । शालग्रामजिला यत्र यत्र द्वारवती शिला ॥ २,३८.

जसं कमळ पाण्यातून वर येतं, तसं मी नरकातून बाहेर काढतो जिथे जिथे शाळग्रामाची किंवा द्वारावतीची शिळा असते.

उभयोः सङ्गमो यत्र मुक्तिस्तत्र न संशयः । शालग्रामशिला यत्र पापदोषक्षयावहा ॥ २,३८.

जिथे या दोन्हींचा संगम होतो, तिथे मुक्ती नक्की मिळते; आणि जिथे शाळग्रामाची शिळा असते, तिथे पाप आणि दोष नाहीसे होतात.

तत्सन्निधानमरणान्मुक्तिर्जन्तोः सुनिश्चता । रोपणात्पालनात्सेकाद्ध्यानस्पर्शनकीर्तनात् । तुलसी दहते पापं नृणां जन्मार्जितं खग ॥ २,३८.

त्याच्या जवळ असण्याने प्राण्याला मृत्यूपासून मुक्ती निश्चित मिळते; तुळशीचं लावणं, वाढवणं, पूजन, ध्यान, स्पर्श आणि कीर्तन यामुळे माणसांनी जन्मभर कमावलेली पापं जळून जातात.

ज्ञानहृदे सत्यजले रागद्वेषमलापहे । यः स्नातो मानसे तीर्थे न स लिप्येत पातकैः ॥ २,३८.

ज्याच्या मनात ज्ञान आहे, पाण्यात सत्य आहे, आणि ज्याचं मन राग-द्वेषापासून मोकळं आहे, असा जो मनाच्या तीर्थात स्नान करतो, त्याला पाप लागत नाही.