गरुडपुराणम्

आतुरे सति दातव्यं निर्धनैरपि मानवैः । गावस्तिला हिरण्यञ्च सप्तधान्यं विशेषतः ॥ २,३६.

कोणीतरी आजारी असेल, तर गरीब माणसांनीही दान द्यावं — विशेषतः गायी, तीळ, सोनं आणि सात प्रकारचं धान्य.

दानवन्तं नरं दृष्ट्वा हृष्टाः सर्वे दिवौकसः । ऋषिभिः सह धर्मण चित्रगुप्तेन सर्वदा ॥ २,३६.

दानशूर माणूस दिसला की, सर्व देव, ऋषी, धर्म आणि चित्रगुप्त नेहमीच आनंदित होतात.

आत्मायत्तं धनं यावत्तावद्विप्रे समर्पयेत् । पराधीनं मृते सर्वं कृपया कः प्रदास्यति ॥ २,३६.

जोवर धन आपल्या ताब्यात आहे, तोवर ते ब्राह्मणाला द्यावं; माणूस मेल्यावर किंवा ते दुसऱ्याच्या ताब्यात गेल्यावर, कोण दयाळूपणानं ते देईल?

पित्रुद्देशेन यः पुत्त्रैर्धनं विप्रकरेऽर्पितम् । आत्मानं सधनं तेन चक्रे पुत्रप्रपौत्रकैः ॥ २,३६.

पित्याच्या निमित्तानं मुलांनी ब्राह्मणाला जे धन दिलं, त्यामुळं तो माणूस आणि त्याचं धन मुलं आणि नातवंडांच्या रूपानं स्थिर राहतं.

पितुः शतगुणं दत्तं सहस्रं मातुरुच्यते । भगिन्या शतसाहस्रं सोदर्ये दत्तमक्षयम् ॥ २,३६.

पित्याच्या निमित्तानं दिलेलं दान शंभरपट, मातेसाठी दिलेलं हजारपट, आणि सख्ख्या बहिणीसाठी दिलेलं दान लाखपट आणि ते कधीच नष्ट न होणारं असतं.

यदि लोभान्न यच्छन्ति प्रमादान्मोहतोऽपि वा । मृताः शोचन्ति ते सर्वे कदर्याः पापिनस्त्विति ॥ २,३६.

जर लोभ, दुर्लक्ष किंवा मोहामुळे दान दिलं नाही, तर असे कंजूष आणि पापी लोक मेल्यावर दुःखी होतात.

अतिक्लेशेन लब्धस्य प्रकृत्या चञ्चलस्य च । गतिरेकैव वित्तस्य दानमन्या विपत्तयः ॥ २,३६.

खूप कष्टानं मिळवलेलं आणि मुळातच चंचल असलेलं धन, त्याचा एकच योग्य मार्ग आहे — दान; बाकीचे सगळे मार्ग विनाशाकडे नेतात.

मृत्युः शरीगोप्तारं वसुरक्षं वसुन्धरा । दुश्चारिणीव हसति स्वपतिं पुत्रवत्सलम् ॥ २,३६.

मृत्यू शरीराचं रक्षण करणाऱ्यावर, धन साठवणाऱ्यावर आणि पृथ्वीवर हसतो, जसं वाईट वागणारी बायको आपल्या प्रेमळ नवऱ्यावर हसते.

उदासे धार्मिकः सौम्यः प्राप्यापि विपुलं धनम् । तृणवन्मन्यते तार्क्ष्य आत्मानं वित्तमप्यथ ॥ २,३६.

तार्क्ष्य, धर्मशील आणि सौम्य माणूस मोठं धन मिळालं तरी स्वतःला आणि आपल्या संपत्तीला गवतासारखं समजतो.

न चैवोपद्रवास्तस्य मोहजालो न चैव हि । मृत्युकाले न च भयं यमदूतसमुद्भवम् ॥ २,३६.

त्याला कोणतेही त्रास, मोहाचं जाळं किंवा मृत्यूसमयी यमदूतांचं भीती वाटत नाही.

समाः सहस्राणि च सप्त वै जले दशैकमग्नौ पवने च षोडश । महाहवे पष्टिरशीतिर्गोगृहे अनाशके काश्यप चाक्षया गतिः ॥ २,३६.

पाण्यात सात हजार वर्षं, अग्नीत अकरा, वाऱ्यात सोळा, मोठ्या युद्धात छपन्न, गायींच्या गोठ्यात किंवा दुष्काळात अनंत काळ — कश्यप, तिथे मिळणारा फल कधीच नष्ट होत नाही.

श्रीगरुडमहापुराणम् ३७ तार्क्ष्य उवाच । उदकुम्भप्रदानं मे कथयस्व यथातथम् । विधिना केन कर्तव्या कृतिरेषा जनार्दन ॥ २,३७.

तार्क्ष्य म्हणाला: पाण्याच्या कलशाचं दान कसं करावं, हे मला नीट सांग. कोणत्या पद्धतीनं हे कर्म करावं, जनार्दना?

किंलक्षणाः केन पूर्णाः कस्य देया जनार्दन । कस्मिन् काले प्रदातव्या प्रेततृप्तिप्रसाधकाः ॥ २,३७.

ते कलश कसे असावेत, कशानं भरावेत, कोणाला द्यावेत, जनार्दना? आणि कोणत्या वेळी ते द्यावेत, जेणेकरून मृतांचं समाधान होईल?

श्रीकृष्ण उवाच । सत्यं पुनः प्रवक्ष्यामि उदकुम्भप्रदानकम् । प्रेतोद्देशेन दातव्या अन्नपानीयसंयुताः । विशेषेण महापक्षिन् प्रेतमुक्तिप्रदायकाः ॥ २,३७.

श्रीकृष्ण म्हणाले: मी पुन्हा सांगतो — पाण्याच्या कलशाचं दान मृतांच्या निमित्तानं, अन्न आणि पाण्यानं भरलेलं द्यावं. हे विशेषतः, महापक्षी, मृतांना मुक्ती देणारं असतं.

द्वादशाहे च पण्मासे त्रैपक्षे वापि वत्सरे । उदकुम्भाः प्रदातव्या मार्गे तस्य सुखाय वै ॥ २,३७.

द्वादशाव्या दिवशी, सहाव्या महिन्यात, प्रत्येक तिसऱ्या पंधरवड्यात किंवा वर्षाच्या शेवटी, मृतांच्या प्रवासासाठी सुखासाठी पाण्याचे कलश द्यावेत.

अहन्यहनि दातव्या उदकुम्भास्तिलैर्युताः । सुलिप्ते भूमिभागे तु पक्कान्नजलपूरिताः ॥ २,३७.

रोज, तिळांसह पाण्याचे कलश द्यावेत, सुगंधी मातीवर ठेवावेत आणि पक्कं अन्न व पाण्यानं भरावेत.

प्रेतस्य तत्र दातव्यं भाजनञ्च यदृच्छया । सुप्रीतस्तेन दत्तेन प्रेतो याम्यैः स गच्छति ॥ २,३७.

मृताच्या निमित्तानं, आपल्या सामर्थ्यानुसार तिथे भांडे द्यावं; त्या दानानं प्रेत संतुष्ट होतो आणि यमदूतांसोबत पुढे जातो.

द्वादशाहे विशेषेण उदकम्भान् प्रदापयेत् । विधिना तत्र सङ्कल्पय घटान् द्वादशसंख्यकान् ॥ २,३७.

बारा दिवस झाल्यावर, विशेष करून, विधीपूर्वक बारा पाण्याने भरलेले कलश द्यावेत.

एकाषि बर्धनी तत्र पक्वान्नफलपूरिता । विष्णुमुद्दिश्य दातव्या संकल्प्य ब्राह्मणे शुभे ॥ २,३७.

त्या ठिकाणी एक मोठं भांडं, पक्कं अन्न आणि फळांनी भरलेलं, विष्णूला अर्पण केल्याचा संकल्प करून, शुभ ब्राह्मणाला द्यावं.

एको वै धर्मराजाय तेन तुष्टेन मुक्तिभाक् । चित्रगुप्ताय चैकं तु गतस्तत्र सुखी भवेत् ॥ २,३७.

त्यातील एक कलश धर्मराजासाठी द्यावा; त्याला संतुष्ट केल्याने मुक्ती मिळते. एक कलश चित्रगुप्तासाठी द्यावा; तिथे पोहोचल्यावर सुख मिळतं.

षोडशाद्याः प्रदातव्या माषान्नजलपूरिताः ॥ २,३७.

सोळाव्या दिवसापासून पुढे, पिकलेलं अन्न आणि पाण्याने भरलेली भांडी द्यावीत.

उक्त्रान्तिश्राद्धमारभ्य श्राद्धषोडषोडशकस्य तु । षोडशब्राह्मणानान्तु एकैकं विनिवदयेत् ॥ २,३७.

उत्तरक्रिया श्राद्धापासून सुरू करून, सोळा श्राद्धांसाठी, सोळा ब्राह्मणांना प्रत्येकी एक एक भांडं द्यावं.

एकादशाहात्प्रभृति देयो नित्यं दृढाह्वयः । पक्वान्नजलपूर्णो हि यावत्संवत्सरं दिनम् ॥ २,३७.

अकराव्या दिवसापासून पुढे, रोज एक मजबूत भांडं, पक्कं अन्न आणि पाण्याने भरलेलं, पूर्ण वर्षभर रोज द्यावं.

जलपात्राणि वृद्धानि दत्तानिघटकानि च । एका वै वर्धनी तत्र तस्यां पात्रन्तु वंशजम् ॥ २,३७.

जुनी पाण्याची भांडी आणि दान केलेले कलश, आणि तिथे एक मोठं भांडं; त्यात घराण्याचं भांडं असावं.

वस्त्रेणाच्छादयेत्तान्तु पूजयित्वा सुगन्धिभिः । ब्राह्मणेभ्यो विशेषेण जलपूर्णानि दापयेत् ॥ २,३७.

त्या भांड्याला वस्त्राने झाकावं, सुगंधी द्रव्यांनी पूजन करावं, आणि विशेषतः पाण्याने भरलेली भांडी ब्राह्मणांना द्यावीत.

अहन्यहनि सङ्कल्प्य विधिपूर्वं खगेश्वर । ब्राह्मणाय कुलीनाय वेदवृत्तयुताय च ॥ २,३७.

प्रत्येक दिवशी, योग्य विधीने संकल्प करून, चांगल्या घराण्यातील आणि वेदाचार असलेल्या ब्राह्मणाला द्यावं.

विद्यावृत्तवते देयं मूर्खे तन्न कदाचन । समर्थो वेदवृत्ताढ्यस्तारणे तरणेऽपि च ॥ २,३७.

हे दान विद्या आणि सदाचार असणाऱ्याला द्यावं, मूर्खाला कधीच देऊ नये; जो समर्थ आहे, वेदवृत्तीत पारंगत आहे आणि इतरांना तारू शकतो, त्यालाच द्यावं.

श्रीगरुडमहापुराणम् ३८ तार्क्ष्य उवाच । दानतीर्थार्थितं मोक्षं स्वर्गञ्च वद मे प्रभो । केन मोक्षमवाप्नोति केन स्वर्गे वसेच्चिरम् ॥ २,३८.

तार्क्ष्य म्हणाला: प्रभो, दान, तीर्थयात्रा, मोक्ष आणि स्वर्ग याबद्दल मला सांग. कोणत्या कृतीने मोक्ष मिळतो आणि कोणत्या कृतीने स्वर्गात दीर्घकाळ वास करता येतो?

केन गच्छति तेजस्तु स्वर्लोकात्सत्यलोकतः । मानुष्यं केन लभते नरकेशु निमज्जति ॥ २,३८.

कोणत्या कारणाने तेजस्वी लोकातून किंवा सत्यलोकातून जातात? कोणत्या कृतीने मानवजन्म मिळतो किंवा नरकात बुडावं लागतं?