गरुडपुराणम्

कृत्त्यासीनन्तत्तीर्थगतं रक्षन्ति वनदेवताः । यमदूता विशेषेण न याम्यास्तस्य पार्श्वगाः ॥ २,३६.

जो काढलेले केस करून तीर्थक्षेत्री जातो, त्याचे वनातील देवता विशेष रक्षण करतात; यमाचे दूत त्याच्याजवळ येत नाहीत.

तीर्थसेवी नरो यस्तु सर्वकिल्बिषवर्जितः । तत्र म्रियते दह्येत तत्तीर्थफलभाग्भवेत् ॥ २,३६.

जो माणूस सर्व पापांपासून मुक्त होऊन तीर्थसेवा करतो आणि तिथेच मरण पावतो, त्याचे शरीर जळते आणि त्याला त्या तीर्थाचे फळ मिळते.

सेवितेऽपि सदा तथि ह्यन्यत्र म्रियते यदि । शुभे देशे कुले धीमान् स भवेद्वेदविद्द्विजः ॥ २,३६.

जो नेहमी तीर्थसेवा करतो पण दुसरीकडे मरण पावतो, तो चांगल्या देशात आणि कुलात वेदज्ञ, बुद्धिमान ब्राह्मण म्हणून जन्म घेतो.

कृत्वा निरशनं तार्क्ष्य पुनर्जीवति मानवः । ब्राह्मणान् स समाहूय सर्वस्वं यत्परित्यजेत् ॥ २,३६.

तात, उपवास केल्यानंतर माणूस पुन्हा जिवंत राहिला, तर त्याने ब्राह्मणांना बोलावून आपली सर्व संपत्ती द्यावी.

चान्द्रायणं चरेत्कृत्स्नमनुज्ञातश्च तैर्द्विजैः । अनृतं न वदेत्पश्चाद्धर्ममेव समाचरेत् ॥ २,३६.

त्या ब्राह्मणांची परवानगी घेऊन पूर्ण चांद्रायण व्रत करावे आणि नंतर कधीही खोटे बोलू नये, नेहमी धर्माचाच आचरण करावा.

तीर्थे गत्वा च यः कोऽपि पुनरायाति वै गृहम् । अनुज्ञातः स वै विप्रैः प्रायश्चित्तमथाचरेत् ॥ २,३६.

जो माणूस तीर्थक्षेत्री जाऊन पुन्हा घरी येतो, त्याने ब्राह्मणांची परवानगी घेऊन प्रायश्चित्त करावे.

दत्त्वा वा स्वर्णदानानि गोमहीगजवाजिनः । तीर्थं यदि लभेद्यस्तु मृत्युकाले स भाग्यवान् ॥ २,३६.

मरणाच्या वेळी जो सोनं, गायी, जमीन, हत्ती किंवा घोडे दान देतो आणि तीर्थ मिळवतो, तो खरोखर भाग्यवान असतो.

गृहात्प्रचलितस्तीर्थं मरणे समुपस्थिते । पदेपदे तु गोदानं यदि हिंसा न जायते ॥ २,३६.

मरण जवळ आले असता जो माणूस घरातून तीर्थक्षेत्री निघतो आणि प्रत्येक पावलावर गाय दान करतो, त्याला कोणतीही हानी होत नाही.

गृहे तु यत्कृतं पापं तीर्थस्नानेन शुध्यति । कुरुते तत्र पापञ्चेद्वज्रलेपसमं हि तत् ॥ २,३६.

घरात केलेले पाप तीर्थस्नानाने शुद्ध होते; पण जर तिथेच पाप केले, तर ते वज्रासारखे चिकटून राहते.

क्लिश्येत्स नात्र सन्देहो यावच्चन्द्रार्कतारकम् । तत्र दत्तानि दानानि जायन्ते चाक्षयाणि वै ॥ २,३६.

चंद्र, सूर्य आणि तारे अस्तित्वात असतील तोपर्यंत यात शंका नाही की माणसाला दुःख सहन करावंच लागतं; पण तिथे दिलेली दानं मात्र कधीच नष्ट होत नाहीत.

आतुरे सति दातव्यं निर्धनैरपि मानवैः । गावस्तिला हिरण्यञ्च सप्तधान्यं विशेषतः ॥ २,३६.

कोणीतरी आजारी असेल, तर गरीब माणसांनीही दान द्यावं — विशेषतः गायी, तीळ, सोनं आणि सात प्रकारचं धान्य.

दानवन्तं नरं दृष्ट्वा हृष्टाः सर्वे दिवौकसः । ऋषिभिः सह धर्मण चित्रगुप्तेन सर्वदा ॥ २,३६.

दानशूर माणूस दिसला की, सर्व देव, ऋषी, धर्म आणि चित्रगुप्त नेहमीच आनंदित होतात.

आत्मायत्तं धनं यावत्तावद्विप्रे समर्पयेत् । पराधीनं मृते सर्वं कृपया कः प्रदास्यति ॥ २,३६.

जोवर धन आपल्या ताब्यात आहे, तोवर ते ब्राह्मणाला द्यावं; माणूस मेल्यावर किंवा ते दुसऱ्याच्या ताब्यात गेल्यावर, कोण दयाळूपणानं ते देईल?

पित्रुद्देशेन यः पुत्त्रैर्धनं विप्रकरेऽर्पितम् । आत्मानं सधनं तेन चक्रे पुत्रप्रपौत्रकैः ॥ २,३६.

पित्याच्या निमित्तानं मुलांनी ब्राह्मणाला जे धन दिलं, त्यामुळं तो माणूस आणि त्याचं धन मुलं आणि नातवंडांच्या रूपानं स्थिर राहतं.

पितुः शतगुणं दत्तं सहस्रं मातुरुच्यते । भगिन्या शतसाहस्रं सोदर्ये दत्तमक्षयम् ॥ २,३६.

पित्याच्या निमित्तानं दिलेलं दान शंभरपट, मातेसाठी दिलेलं हजारपट, आणि सख्ख्या बहिणीसाठी दिलेलं दान लाखपट आणि ते कधीच नष्ट न होणारं असतं.

यदि लोभान्न यच्छन्ति प्रमादान्मोहतोऽपि वा । मृताः शोचन्ति ते सर्वे कदर्याः पापिनस्त्विति ॥ २,३६.

जर लोभ, दुर्लक्ष किंवा मोहामुळे दान दिलं नाही, तर असे कंजूष आणि पापी लोक मेल्यावर दुःखी होतात.

अतिक्लेशेन लब्धस्य प्रकृत्या चञ्चलस्य च । गतिरेकैव वित्तस्य दानमन्या विपत्तयः ॥ २,३६.

खूप कष्टानं मिळवलेलं आणि मुळातच चंचल असलेलं धन, त्याचा एकच योग्य मार्ग आहे — दान; बाकीचे सगळे मार्ग विनाशाकडे नेतात.

मृत्युः शरीगोप्तारं वसुरक्षं वसुन्धरा । दुश्चारिणीव हसति स्वपतिं पुत्रवत्सलम् ॥ २,३६.

मृत्यू शरीराचं रक्षण करणाऱ्यावर, धन साठवणाऱ्यावर आणि पृथ्वीवर हसतो, जसं वाईट वागणारी बायको आपल्या प्रेमळ नवऱ्यावर हसते.

उदासे धार्मिकः सौम्यः प्राप्यापि विपुलं धनम् । तृणवन्मन्यते तार्क्ष्य आत्मानं वित्तमप्यथ ॥ २,३६.

तार्क्ष्य, धर्मशील आणि सौम्य माणूस मोठं धन मिळालं तरी स्वतःला आणि आपल्या संपत्तीला गवतासारखं समजतो.

न चैवोपद्रवास्तस्य मोहजालो न चैव हि । मृत्युकाले न च भयं यमदूतसमुद्भवम् ॥ २,३६.

त्याला कोणतेही त्रास, मोहाचं जाळं किंवा मृत्यूसमयी यमदूतांचं भीती वाटत नाही.

समाः सहस्राणि च सप्त वै जले दशैकमग्नौ पवने च षोडश । महाहवे पष्टिरशीतिर्गोगृहे अनाशके काश्यप चाक्षया गतिः ॥ २,३६.

पाण्यात सात हजार वर्षं, अग्नीत अकरा, वाऱ्यात सोळा, मोठ्या युद्धात छपन्न, गायींच्या गोठ्यात किंवा दुष्काळात अनंत काळ — कश्यप, तिथे मिळणारा फल कधीच नष्ट होत नाही.

श्रीगरुडमहापुराणम् ३७ तार्क्ष्य उवाच । उदकुम्भप्रदानं मे कथयस्व यथातथम् । विधिना केन कर्तव्या कृतिरेषा जनार्दन ॥ २,३७.

तार्क्ष्य म्हणाला: पाण्याच्या कलशाचं दान कसं करावं, हे मला नीट सांग. कोणत्या पद्धतीनं हे कर्म करावं, जनार्दना?

किंलक्षणाः केन पूर्णाः कस्य देया जनार्दन । कस्मिन् काले प्रदातव्या प्रेततृप्तिप्रसाधकाः ॥ २,३७.

ते कलश कसे असावेत, कशानं भरावेत, कोणाला द्यावेत, जनार्दना? आणि कोणत्या वेळी ते द्यावेत, जेणेकरून मृतांचं समाधान होईल?

श्रीकृष्ण उवाच । सत्यं पुनः प्रवक्ष्यामि उदकुम्भप्रदानकम् । प्रेतोद्देशेन दातव्या अन्नपानीयसंयुताः । विशेषेण महापक्षिन् प्रेतमुक्तिप्रदायकाः ॥ २,३७.

श्रीकृष्ण म्हणाले: मी पुन्हा सांगतो — पाण्याच्या कलशाचं दान मृतांच्या निमित्तानं, अन्न आणि पाण्यानं भरलेलं द्यावं. हे विशेषतः, महापक्षी, मृतांना मुक्ती देणारं असतं.

द्वादशाहे च पण्मासे त्रैपक्षे वापि वत्सरे । उदकुम्भाः प्रदातव्या मार्गे तस्य सुखाय वै ॥ २,३७.

द्वादशाव्या दिवशी, सहाव्या महिन्यात, प्रत्येक तिसऱ्या पंधरवड्यात किंवा वर्षाच्या शेवटी, मृतांच्या प्रवासासाठी सुखासाठी पाण्याचे कलश द्यावेत.

अहन्यहनि दातव्या उदकुम्भास्तिलैर्युताः । सुलिप्ते भूमिभागे तु पक्कान्नजलपूरिताः ॥ २,३७.

रोज, तिळांसह पाण्याचे कलश द्यावेत, सुगंधी मातीवर ठेवावेत आणि पक्कं अन्न व पाण्यानं भरावेत.

प्रेतस्य तत्र दातव्यं भाजनञ्च यदृच्छया । सुप्रीतस्तेन दत्तेन प्रेतो याम्यैः स गच्छति ॥ २,३७.

मृताच्या निमित्तानं, आपल्या सामर्थ्यानुसार तिथे भांडे द्यावं; त्या दानानं प्रेत संतुष्ट होतो आणि यमदूतांसोबत पुढे जातो.

द्वादशाहे विशेषेण उदकम्भान् प्रदापयेत् । विधिना तत्र सङ्कल्पय घटान् द्वादशसंख्यकान् ॥ २,३७.

बारा दिवस झाल्यावर, विशेष करून, विधीपूर्वक बारा पाण्याने भरलेले कलश द्यावेत.

एकाषि बर्धनी तत्र पक्वान्नफलपूरिता । विष्णुमुद्दिश्य दातव्या संकल्प्य ब्राह्मणे शुभे ॥ २,३७.

त्या ठिकाणी एक मोठं भांडं, पक्कं अन्न आणि फळांनी भरलेलं, विष्णूला अर्पण केल्याचा संकल्प करून, शुभ ब्राह्मणाला द्यावं.