गरुडपुराणम्

अनुशब्दं न कुर्वीत नावाहनमथोल्मुकम् । आसीमान्तं न कुर्वीत प्रदक्षिणविसर्जनम् ॥ २,३५.

अनु असा शब्द वापरू नये, आवाहन किंवा होल्मुक करू नये; सीमारेषा, प्रदक्षिणा किंवा विसर्जनही करू नये.

न कुर्यात्तिलहोमञ्च द्विजः पूर्णाहुतिं तथा । न कुर्याद्वैश्वदेवं चेत्कर्ता गच्छत्यधोगतिम् ॥ २,३५.

द्विजाने तिळांची होम किंवा पूर्णाहुती करू नये; जर वैश्वदेव केले, तर करणाऱ्याला अधःपात होतो.

मलिनश्राद्धसंज्ञानं पूर्वषोडशकं तथा । स्थाने द्वारे चार्धमार्गे चितायां शवहस्तके ॥ २,३५.

मलिन श्राद्ध, पहिले सोळा विधी, जागेवर, दाराशी, वाटेत, चितेवर किंवा मृताच्या हातात—

श्मशानवासिभूतेभ्यः पञ्चमं प्रतिवेश्यकम् । षष्ठं सञ्चयने प्रोक्तं दश पिण्डा दशाहिकाः । श्राद्धषोडषकञ्चैतत्प्रथमं परिकीर्तितम् ॥ २,३५.

श्मशानात राहिलेल्या आत्म्यांसाठी पाचवे पिंड द्यावे, शेजारच्या आत्म्यांसाठी सहावे, संकलकांसाठी सातवे. दहा दिवसांच्या विधीसाठी दहा पिंड द्यावेत. हे सोळा श्राद्धांपैकी पहिले श्राद्ध मानले जाते.

अन्यच्च षोडशं मध्ये द्वितीयं तार्क्ष्य मे शृणु । कर्तव्यानीह विधिना श्राद्धान्येकादशैव तु ॥ २,३५.

तार्क्ष्य, सोळा श्राद्धांपैकी दुसरे श्राद्ध मधोमध येते. या ठिकाणी नियमाप्रमाणे अकरा श्राद्धे करावी लागतात.

ब्रह्मविष्णुशिवाद्यञ्च तथान्यच्छ्राद्धपञ्चकम् । एवं षोडशकं प्राहुरेतत्तत्त्वविदो जनाः ॥ २,३५.

ब्रह्मा, विष्णु, शिव आणि इतरांसाठी तसेच आणखी पाच श्राद्धे—असे हे सोळा श्राद्ध जाणकार लोक सांगतात.

द्वादश प्रतिमास्यानि श्राद्धमेकादशे तथा । त्रिपक्षसम्भवञ्चैव द्वे रिक्ते खग षोडश ॥ २,३५.

बारा मासिक श्राद्धे, एक एकादशीचे, तीन पक्षांमध्ये दोन, आणि दोन अमावस्येला—असे मिळून सोळा श्राद्धे होतात.

आद्यं शवविशुद्ध्यर्थं कृत्वान्यच्च त्रिषोडशम् । पितृपाङ्क्तिविशुद्ध्यर्थं शताद्धैंन तु योजयेत् ॥ २,३५.

पहिले श्राद्ध मृतदेह शुद्धीसाठी केले जाते; उरलेली तेरा श्राद्धे पितरांच्या वंशाच्या शुद्धीसाठी असतात. पण दीडशेहून अधिक श्राद्धे करू नयेत.

शतार्धेन विहीनो यो मिलितः पङ्क्तिभाङ्न हि । चत्वारिंशत्तथैवाष्टश्राद्धं प्रेतत्वनाशनम् ॥ २,३५.

जो दीडशेहून कमी श्राद्ध करतो, त्याला पितरांच्या वंशात स्थान मिळत नाही. पण अठ्ठेचाळीस श्राद्धे केली, तर प्रेतावस्था नाहीशी होते.

सकृदूनशतार्धेन सम्भवेत्पङ्क्तिसन्निधः । मेलनीयः शतार्धेन सन्धिः श्राद्धेन तत्त्वतः ॥ २,३५.

एकदाच दीडशेहून कमी श्राद्धे केली, तरी पितरांच्या वंशात स्थान मिळते. पण खरे संबंध जोडायचे असतील, तर दीडशे श्राद्धे पूर्ण करावीत.

(अथ शवाविधिः) । शवस्य शिबिकायां करचरणबन्धनं तत्र कर्तव्यम् । एवं चेन्न विधानं विधीयते तत्पिशाचपरिभवनम् ॥ २,३५.

(आता मृतदेहाच्या विधीबद्दल:) मृतदेहाच्या हातपायांना शवपेटीत बांधावे. हे न केल्यास त्या देहाला पिशाच्चांचा त्रास होतो.

संजायते रजन्याञ्च शवनिर्गमने राष्ट्रं भयशून्यम् । शवं न मुञ्चेत मुच्यते चेत्दुः स्पर्शाद्दुर्गतिर्भवेत् ॥ २,३५.

रात्री मृतदेह गावाबाहेर नेल्यास त्या प्रदेशातील लोकांना भीती राहत नाही. मृतदेह सोडू नये; सोडल्यास त्याच्या स्पर्शाने अपयश येते.

ग्राममध्ये स्थिते प्रेते श्रुते भुङ्क्ते यदृच्छया । तदन्नं मांसवज्ज्ञेयं तत्तोयं रुधिरोपमम् ॥ २,३५.

मृतदेह गावात असताना, कुणी जेवले, तर ते अन्न मांसासारखे मानावे आणि ते पाणी रक्तासारखे समजावे.

(३५.४५) ज्ञातिसम्बन्धिनामेवं व्यवहारः खगेश्वर । विलुप्य ज्ञातिधर्मञ्च प्रेतपापेन लिप्यते ॥ २,३५.

खगेश्वर, नातेवाईक आणि आप्तांसाठी असा व्यवहार असावा. नात्याचा धर्म पाळला नाही, तर प्रेतपाप लागते.

श्रीगरुडमहापुराणम् ३६ तार्क्ष्यौवाच । कस्मादनशनं पुण्यमक्षय्यगतिदायकम् । स्वगृहन्तु परित्यज्य तीर्थे वै म्रियते यदि ॥ २,३६.

तार्क्ष्य म्हणाला: उपवास का पुण्यदायक आहे आणि अमर्याद गती का देतो? आपले घर सोडून, तीर्थस्थळी मृत्यू आला तर काय फळ मिळते?

अप्राप्य तीर्थं म्रियते गृहे वा मृत्यु मागतः । बूत्वा कुटीचरो यस्तु स कां गतिमवाप्नुयात् ॥ २,३६.

तीर्थ गाठता न आल्यास, घरीच मृत्यू आला, किंवा कुठीत राहून मृत्यू आला, तर त्याला कोणती गती मिळते?

संन्यासं कुरुते यस्तु तीर्थे वापि गृहेऽपि वा । कथं तस्य प्रकर्तव्यमप्राप्तनिधनेऽपि वा ॥ २,३६.

कोणी संन्यास घेतला, तीर्थस्थळी किंवा घरी, तर त्याचे विधी कसे करावेत? मृत्यू पूर्ण होण्याआधी आला, तर काय करावे?

नियमे चेत्कृते देव चित्तभङ्गो हि जायते । केन तस्य भवेत्सिद्धिः कृतेनाप्यकृतेन वा ॥ २,३६.

देवा, जर व्रत घेतले आणि मन विचलित झाले, तर पूर्ण झाले किंवा नाही, तरी त्याला सिद्धी कशी मिळेल?

श्रीकृष्ण उवाच । कृत्वा निरशनं यो वै मृत्युमाप्नोति कोऽपि चेत् । मानुपीं तनुमुत्सृज्य मम तुल्यो विराजते ॥ २,३६.

श्रीकृष्ण म्हणाले: जो कोणी उपवास करून मृत्यूला प्राप्त होतो, तो मानवदेह सोडून माझ्यासारखा तेजस्वी होतो.

यावन्त्यहानि जीवेत्व्रते निरशने कृते । क्रतुभिस्तानि तुल्यानि समग्रवदक्षिणैः ॥ २,३६.

जितके दिवस तो उपवासाचे व्रत पाळतो, तितके दिवस त्याला सर्व दक्षिणांसह यज्ञाचे फळ मिळते.

तीर्थे गृहे वा संन्यासं नीत्वा चेन्म्रियते यदि । प्रत्यहं लभते सोऽपि पूर्वोक्तं द्विगुणं फलम् ॥ २,३६.

तीर्थस्थळी किंवा घरी संन्यास घेतल्यावर मृत्यू आला, तर त्याला दररोज पूर्वी सांगितलेले फळ दुपटीने मिळते.

महारोगोपपत्तौ च गृहीतेऽनशने कृते । पुनर्न जायते रोगो देववद्धि विराजते ॥ २,३६.

मोठा आजार आल्यावर उपवास केल्यास, तो आजार पुन्हा होत नाही आणि माणूस देवासारखा तेजस्वी दिसतो.

य आतुरः सन् सन्न्यासं गृह्णाति यदि मानवः । पुनर्न जायते भूमौ संसारे दुः खसागरे ॥ २,३६.

जो माणूस आजारी असताना संन्यास घेतो, त्याचा पुन्हा या जगात, दुःखाच्या सागरात जन्म होत नाही.

अहन्यहनि दातव्यं ब्राह्मणानाञ्च भोजनम् । तिलपात्रं यथाशक्ति दीपदानं सुरार्चनम् ॥ २,३६.

दररोज ब्राह्मणांना जेवण द्यावे, शक्य असेल तसे तिळाचे पात्र, दिव्यांचे दान आणि देवांची पूजा करावी.

एवं वृत्तस्य दह्यन्ते पापान्युच्चावचानि च । मृतो मुक्तिमवाप्नोति यथा सर्वे महर्षयः ॥ २,३६.

अशा रीतीने वागणाऱ्याचे मोठी-लहान सर्व पापे जळून जातात; मृत्यूनंतर त्याला मुक्ती मिळते, जशी सर्व महर्षींना मिळाली.

तस्मादनशनं नॄणां वैकुण्ठपददायकम् । तस्मात्स्वस्थे चोत्तरे वा साधयेन्मोक्षलक्षणम् ॥ २,३६.

म्हणून उपवास माणसाला वैकुंठ मिळवून देतो; म्हणून, आरोग्यपूर्ण असो वा आयुष्याच्या शेवटी असो, मुक्तीसाठी प्रयत्न करावा.

पुत्त्रद्रव्यादि सन्त्यज्य तीर्थं व्रजति यो नरः । ब्रह्माद्या देवतास्तस्य भवेयुस्तुष्टिपुष्टिदाः ॥ २,३६.

जो माणूस मुलं, संपत्ती वगैरे सोडून तीर्थक्षेत्री जातो, त्याला ब्रह्मा पासून इतर देवता समाधान आणि पोषण देतात.

यस्तीर्थसंमुखो भूत्वा व्रते ह्यनशने कृते । चेन्म्रियेतान्तरालेऽपि ऋषीणां मण्डले वसेत् ॥ २,३६.

जो तीर्थयात्रेला निघून उपवासाचे व्रत घेतो आणि वाटेतच मरण पावतो, तो ऋषींच्या मंडळात वास करतो.

व्रतं निरशन कृत्वा स्वगृहेऽपि मृतो यदि । स्वकुलानि परित्यज्य एकाकी विचरेद्दिवि ॥ २,३६.

जर उपवासाचे व्रत पूर्ण करून माणूस घरीच मरण पावला, तरी तो आपले कुटुंब सोडून स्वर्गात एकटा फिरतो.