गरुडपुराणम्

क्रियते मानुषाणान्तु सद्य आहुतिकारणात् । सद्याहुतिकरं पुण्यं तीर्थे तद्दाह उत्तमः ॥ २,३५.

माणसांसाठी तात्काळ आहुती देतात; अशी तात्काळ आहुती पवित्र स्थळी देऊन दहन करणे उत्तम मानले जाते.

विप्रैर्नियमतः कार्यः समन्त्रो विधिपूर्वकः । शवस्य च समीपे तु क्षिप्यन्ते पुत्तलास्ततः ॥ २,३५.

ब्राह्मणांनी मंत्रोच्चार आणि योग्य विधीनुसार हे कर्म करावे; आणि मृताच्या जवळ पुतळे ठेवावेत.

दर्भमयाश्च चत्वारो विप्रा मन्त्राभिमन्त्रिताः । ततो दाहः प्रकर्तव्यः तैश्च पुत्तलकैः सह ॥ २,३५.

दर्भा गवताचे चार पुतळे, ब्राह्मणांनी मंत्रांनी पवित्र केलेले, वापरावेत; मग त्या पुतळ्यांसहच दहन करावे.

सूतकान्ते ततः पुत्रः कुर्याच्छान्तिकमुत्तमम् ॥ २,३५.

सूतकाचा काळ संपल्यावर, मुलाने उत्तम शांतिकर्म करावे.

पञ्चकेषु मृतो योऽसौ न गतिं लभते नरः । तिलान् गाश्च सुवर्णं च तमुद्दिश्य घृतं ददेत् ॥ २,३५.

या पाच नक्षत्रांत जो माणूस मरतो, त्याला योग्य मार्ग मिळत नाही; त्याच्यासाठी तीळ, गायी, सोने आणि तुप अर्पण करावे.

विप्राणां दीयते दानं सर्वोपद्रवनाशनम् । सूतकान्ते च सत्पुत्रैः स प्रेतो लभते गतिम् ॥ २,३५.

ब्राह्मणांना दान दिल्याने सर्व संकटे दूर होतात; सूतक संपल्यावर चांगल्या मुलांमुळे तो मृतात्मा योग्य मार्गाला जातो.

भाजनोपानहौ च्छत्रं हेममुद्राच वाससी । दक्षिणा दीयते विप्र सर्वपातकमोचनी ॥ २,३५.

भांडे, पादत्राणे, छत्री, सोन्याची नाणी आणि वस्त्रे—हे सर्व ब्राह्मणाला दक्षिणा म्हणून दिल्यास सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते.

बालवृद्धातुराणाञ्च मृतानां पञ्चकेषु हि । विधानं यो न कुर्वीत विघ्नस्तस्य प्रजायते ॥ २,३५.

पाच नक्षत्रांत बालक, वृद्ध किंवा आजारी माणसांचे विधी जो करत नाही, त्याला अडथळे येतात.

अष्टादशैव वस्तूनि प्रेतश्राद्धे विवर्जयेत् । आशिषो द्विगुणान् दर्भान् प्रणवान्नैकपिण्डताम् ॥ २,३५.

अठरा वस्तू प्रेतश्राद्धात टाळाव्यात: आशीर्वाद, दुहेरी कुशा, प्रणव मंत्र, आणि एकच पिंड देणे.

अग्नौकरणमुच्छिष्टं श्राद्धं वै वैश्वदैविकम् । विकिरं च स्वधाकारं पितृशब्दं न चोच्चरेत् ॥ २,३५.

अपवित्र हाताने अग्निहोत्र, वैश्वदेव श्राद्ध, विखिरणे, स्वधा म्हणणे किंवा पितृ असा शब्द उच्चारू नये.

अनुशब्दं न कुर्वीत नावाहनमथोल्मुकम् । आसीमान्तं न कुर्वीत प्रदक्षिणविसर्जनम् ॥ २,३५.

अनु असा शब्द वापरू नये, आवाहन किंवा होल्मुक करू नये; सीमारेषा, प्रदक्षिणा किंवा विसर्जनही करू नये.

न कुर्यात्तिलहोमञ्च द्विजः पूर्णाहुतिं तथा । न कुर्याद्वैश्वदेवं चेत्कर्ता गच्छत्यधोगतिम् ॥ २,३५.

द्विजाने तिळांची होम किंवा पूर्णाहुती करू नये; जर वैश्वदेव केले, तर करणाऱ्याला अधःपात होतो.

मलिनश्राद्धसंज्ञानं पूर्वषोडशकं तथा । स्थाने द्वारे चार्धमार्गे चितायां शवहस्तके ॥ २,३५.

मलिन श्राद्ध, पहिले सोळा विधी, जागेवर, दाराशी, वाटेत, चितेवर किंवा मृताच्या हातात—

श्मशानवासिभूतेभ्यः पञ्चमं प्रतिवेश्यकम् । षष्ठं सञ्चयने प्रोक्तं दश पिण्डा दशाहिकाः । श्राद्धषोडषकञ्चैतत्प्रथमं परिकीर्तितम् ॥ २,३५.

श्मशानात राहिलेल्या आत्म्यांसाठी पाचवे पिंड द्यावे, शेजारच्या आत्म्यांसाठी सहावे, संकलकांसाठी सातवे. दहा दिवसांच्या विधीसाठी दहा पिंड द्यावेत. हे सोळा श्राद्धांपैकी पहिले श्राद्ध मानले जाते.

अन्यच्च षोडशं मध्ये द्वितीयं तार्क्ष्य मे शृणु । कर्तव्यानीह विधिना श्राद्धान्येकादशैव तु ॥ २,३५.

तार्क्ष्य, सोळा श्राद्धांपैकी दुसरे श्राद्ध मधोमध येते. या ठिकाणी नियमाप्रमाणे अकरा श्राद्धे करावी लागतात.

ब्रह्मविष्णुशिवाद्यञ्च तथान्यच्छ्राद्धपञ्चकम् । एवं षोडशकं प्राहुरेतत्तत्त्वविदो जनाः ॥ २,३५.

ब्रह्मा, विष्णु, शिव आणि इतरांसाठी तसेच आणखी पाच श्राद्धे—असे हे सोळा श्राद्ध जाणकार लोक सांगतात.

द्वादश प्रतिमास्यानि श्राद्धमेकादशे तथा । त्रिपक्षसम्भवञ्चैव द्वे रिक्ते खग षोडश ॥ २,३५.

बारा मासिक श्राद्धे, एक एकादशीचे, तीन पक्षांमध्ये दोन, आणि दोन अमावस्येला—असे मिळून सोळा श्राद्धे होतात.

आद्यं शवविशुद्ध्यर्थं कृत्वान्यच्च त्रिषोडशम् । पितृपाङ्क्तिविशुद्ध्यर्थं शताद्धैंन तु योजयेत् ॥ २,३५.

पहिले श्राद्ध मृतदेह शुद्धीसाठी केले जाते; उरलेली तेरा श्राद्धे पितरांच्या वंशाच्या शुद्धीसाठी असतात. पण दीडशेहून अधिक श्राद्धे करू नयेत.

शतार्धेन विहीनो यो मिलितः पङ्क्तिभाङ्न हि । चत्वारिंशत्तथैवाष्टश्राद्धं प्रेतत्वनाशनम् ॥ २,३५.

जो दीडशेहून कमी श्राद्ध करतो, त्याला पितरांच्या वंशात स्थान मिळत नाही. पण अठ्ठेचाळीस श्राद्धे केली, तर प्रेतावस्था नाहीशी होते.

सकृदूनशतार्धेन सम्भवेत्पङ्क्तिसन्निधः । मेलनीयः शतार्धेन सन्धिः श्राद्धेन तत्त्वतः ॥ २,३५.

एकदाच दीडशेहून कमी श्राद्धे केली, तरी पितरांच्या वंशात स्थान मिळते. पण खरे संबंध जोडायचे असतील, तर दीडशे श्राद्धे पूर्ण करावीत.

(अथ शवाविधिः) । शवस्य शिबिकायां करचरणबन्धनं तत्र कर्तव्यम् । एवं चेन्न विधानं विधीयते तत्पिशाचपरिभवनम् ॥ २,३५.

(आता मृतदेहाच्या विधीबद्दल:) मृतदेहाच्या हातपायांना शवपेटीत बांधावे. हे न केल्यास त्या देहाला पिशाच्चांचा त्रास होतो.

संजायते रजन्याञ्च शवनिर्गमने राष्ट्रं भयशून्यम् । शवं न मुञ्चेत मुच्यते चेत्दुः स्पर्शाद्दुर्गतिर्भवेत् ॥ २,३५.

रात्री मृतदेह गावाबाहेर नेल्यास त्या प्रदेशातील लोकांना भीती राहत नाही. मृतदेह सोडू नये; सोडल्यास त्याच्या स्पर्शाने अपयश येते.

ग्राममध्ये स्थिते प्रेते श्रुते भुङ्क्ते यदृच्छया । तदन्नं मांसवज्ज्ञेयं तत्तोयं रुधिरोपमम् ॥ २,३५.

मृतदेह गावात असताना, कुणी जेवले, तर ते अन्न मांसासारखे मानावे आणि ते पाणी रक्तासारखे समजावे.

(३५.४५) ज्ञातिसम्बन्धिनामेवं व्यवहारः खगेश्वर । विलुप्य ज्ञातिधर्मञ्च प्रेतपापेन लिप्यते ॥ २,३५.

खगेश्वर, नातेवाईक आणि आप्तांसाठी असा व्यवहार असावा. नात्याचा धर्म पाळला नाही, तर प्रेतपाप लागते.

श्रीगरुडमहापुराणम् ३६ तार्क्ष्यौवाच । कस्मादनशनं पुण्यमक्षय्यगतिदायकम् । स्वगृहन्तु परित्यज्य तीर्थे वै म्रियते यदि ॥ २,३६.

तार्क्ष्य म्हणाला: उपवास का पुण्यदायक आहे आणि अमर्याद गती का देतो? आपले घर सोडून, तीर्थस्थळी मृत्यू आला तर काय फळ मिळते?

अप्राप्य तीर्थं म्रियते गृहे वा मृत्यु मागतः । बूत्वा कुटीचरो यस्तु स कां गतिमवाप्नुयात् ॥ २,३६.

तीर्थ गाठता न आल्यास, घरीच मृत्यू आला, किंवा कुठीत राहून मृत्यू आला, तर त्याला कोणती गती मिळते?

संन्यासं कुरुते यस्तु तीर्थे वापि गृहेऽपि वा । कथं तस्य प्रकर्तव्यमप्राप्तनिधनेऽपि वा ॥ २,३६.

कोणी संन्यास घेतला, तीर्थस्थळी किंवा घरी, तर त्याचे विधी कसे करावेत? मृत्यू पूर्ण होण्याआधी आला, तर काय करावे?

नियमे चेत्कृते देव चित्तभङ्गो हि जायते । केन तस्य भवेत्सिद्धिः कृतेनाप्यकृतेन वा ॥ २,३६.

देवा, जर व्रत घेतले आणि मन विचलित झाले, तर पूर्ण झाले किंवा नाही, तरी त्याला सिद्धी कशी मिळेल?

श्रीकृष्ण उवाच । कृत्वा निरशनं यो वै मृत्युमाप्नोति कोऽपि चेत् । मानुपीं तनुमुत्सृज्य मम तुल्यो विराजते ॥ २,३६.

श्रीकृष्ण म्हणाले: जो कोणी उपवास करून मृत्यूला प्राप्त होतो, तो मानवदेह सोडून माझ्यासारखा तेजस्वी होतो.