गरुडपुराणम्

पिता ददाति पुत्त्रान् वै विच्छिन्नसन्ततिः खग । होमदाता भवेत्सोपि यस्तस्य प्रपितामहः ॥ २,३५.

हे पक्ष्या, वडील मुलांना देतात, जरी वंश तुटलेला असला तरी; आणि जो होम देतो, त्याचा पणजोबा सुद्धा त्यात सामील असतो.

कृते श्राद्धे गुणा ह्येते पितॄणां तपेणे स्मृताः । दद्याद्विपुलमन्नाद्यं वृद्धस्तु प्रपितामहः ॥ २,३५.

श्राद्ध केल्यावर पितरांचे हे गुण तपाने आठवले जातात; वृद्ध पणजोबाला भरपूर अन्न आणि पाणी द्यावे.

यस्य पुंसश्च मर्त्ये वै विच्छिन्ना सन्ततिः खग । स वसेन्नरके घोरे पङ्के मग्नः करी यथा ॥ २,३५.

ज्याचा वंश पृथ्वीवर तुटतो, त्या पुरुषाला, हे पक्ष्या, भयंकर नरकात, चिखलात बुडलेल्या हत्तीप्रमाणे राहावे लागते.

योन्यन्तरेषु जायते यत्र वृक्षसरीसृपाः । न सन्ततिं विना सोऽत्र मुच्यते नरकाद्ध्रुवम् ॥ २,३५.

तो दुसऱ्या जन्मांत, झाडे आणि सरपटणारे जंतू जिथे असतात, तिथे जन्म घेतो; वंश नसताना तो नरकातून नक्कीच सुटत नाही.

आचार्यस्तस्य शिष्यो वा यो दूरेऽपि हि गात्रेजः । नारायणबलिं कुर्यात्तस्याद्देशेन भक्तितः ॥ २,३५.

गुरु किंवा त्याचा शिष्य, जरी दूर असला तरी, एकाच शरीरातून जन्मलेला असेल, तर त्याने त्या ठिकाणी भक्तीने नारायण बलि करावा.

विशुद्धः सर्वपापेभ्यो मुक्तः स नरकाद्ध्रुवम् । निवसेन्नाकलोके च नात्र कार्या विचारणा ॥ २,३५.

जो सर्व पापांपासून मुक्त होतो, तो नक्कीच नरकातून सुटतो आणि देवांच्या लोकात वास करतो; याबद्दल अजिबात शंका नाही.

आदौ कृत्वा धनिष्ठाञ्च एतन्नक्षत्रपञ्चकम् । रेवत्यन्तं सदा दूष्यमशुभं सर्वदा भवेत् ॥ २,३५.

सुरुवातीला धनिष्ठा आणि रेवतीपर्यंतची ही पाच नक्षत्रे असतील, तर नेहमीच अशुभ आणि अपवित्रता येते.

दाह (बलि) स्तत्र न कर्तव्यो विप्रदिसर्वजातिषु । दीयते न जलं तत्र अशुभं जायते ध्रुवम् । लोकयात्रा न कर्तव्या दुः खार्तः स्वजनो यदि ॥ २,३५.

त्या काळात ब्राह्मणांसह कोणत्याही जातीच्या माणसाचे दहन करू नये; तिथे पाणीही अर्पण करू नये, कारण ते निश्चितपणे अशुभ घडवते; आणि जरी घरचे लोक दुःखी असले तरी, अंत्ययात्रा करू नये.

पञ्चकानन्तरं तस्य कर्तव्यं सर्वमन्यथा । पुत्राणां गोत्रिणां तस्य सन्तापोऽप्युपजायते ॥ २,३५.

ही पाच नक्षत्रे संपल्यावरच सर्व विधी करावेत; अन्यथा, मृताच्या मुलांना आणि नातेवाईकांनाही दुःख सहन करावे लागते.

गृहे हानिर्भवेत्तस्य ऋक्षेष्वेषु मृतश्च यः । अथवा ऋक्षमध्येऽपि दाहस्तस्य विधीयते ॥ २,३५.

या नक्षत्रांमध्ये जो माणूस मरतो, त्याच्या घरात नुकसान होते; पण या नक्षत्रांच्या मध्येही दहन करता येते.

क्रियते मानुषाणान्तु सद्य आहुतिकारणात् । सद्याहुतिकरं पुण्यं तीर्थे तद्दाह उत्तमः ॥ २,३५.

माणसांसाठी तात्काळ आहुती देतात; अशी तात्काळ आहुती पवित्र स्थळी देऊन दहन करणे उत्तम मानले जाते.

विप्रैर्नियमतः कार्यः समन्त्रो विधिपूर्वकः । शवस्य च समीपे तु क्षिप्यन्ते पुत्तलास्ततः ॥ २,३५.

ब्राह्मणांनी मंत्रोच्चार आणि योग्य विधीनुसार हे कर्म करावे; आणि मृताच्या जवळ पुतळे ठेवावेत.

दर्भमयाश्च चत्वारो विप्रा मन्त्राभिमन्त्रिताः । ततो दाहः प्रकर्तव्यः तैश्च पुत्तलकैः सह ॥ २,३५.

दर्भा गवताचे चार पुतळे, ब्राह्मणांनी मंत्रांनी पवित्र केलेले, वापरावेत; मग त्या पुतळ्यांसहच दहन करावे.

सूतकान्ते ततः पुत्रः कुर्याच्छान्तिकमुत्तमम् ॥ २,३५.

सूतकाचा काळ संपल्यावर, मुलाने उत्तम शांतिकर्म करावे.

पञ्चकेषु मृतो योऽसौ न गतिं लभते नरः । तिलान् गाश्च सुवर्णं च तमुद्दिश्य घृतं ददेत् ॥ २,३५.

या पाच नक्षत्रांत जो माणूस मरतो, त्याला योग्य मार्ग मिळत नाही; त्याच्यासाठी तीळ, गायी, सोने आणि तुप अर्पण करावे.

विप्राणां दीयते दानं सर्वोपद्रवनाशनम् । सूतकान्ते च सत्पुत्रैः स प्रेतो लभते गतिम् ॥ २,३५.

ब्राह्मणांना दान दिल्याने सर्व संकटे दूर होतात; सूतक संपल्यावर चांगल्या मुलांमुळे तो मृतात्मा योग्य मार्गाला जातो.

भाजनोपानहौ च्छत्रं हेममुद्राच वाससी । दक्षिणा दीयते विप्र सर्वपातकमोचनी ॥ २,३५.

भांडे, पादत्राणे, छत्री, सोन्याची नाणी आणि वस्त्रे—हे सर्व ब्राह्मणाला दक्षिणा म्हणून दिल्यास सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते.

बालवृद्धातुराणाञ्च मृतानां पञ्चकेषु हि । विधानं यो न कुर्वीत विघ्नस्तस्य प्रजायते ॥ २,३५.

पाच नक्षत्रांत बालक, वृद्ध किंवा आजारी माणसांचे विधी जो करत नाही, त्याला अडथळे येतात.

अष्टादशैव वस्तूनि प्रेतश्राद्धे विवर्जयेत् । आशिषो द्विगुणान् दर्भान् प्रणवान्नैकपिण्डताम् ॥ २,३५.

अठरा वस्तू प्रेतश्राद्धात टाळाव्यात: आशीर्वाद, दुहेरी कुशा, प्रणव मंत्र, आणि एकच पिंड देणे.

अग्नौकरणमुच्छिष्टं श्राद्धं वै वैश्वदैविकम् । विकिरं च स्वधाकारं पितृशब्दं न चोच्चरेत् ॥ २,३५.

अपवित्र हाताने अग्निहोत्र, वैश्वदेव श्राद्ध, विखिरणे, स्वधा म्हणणे किंवा पितृ असा शब्द उच्चारू नये.

अनुशब्दं न कुर्वीत नावाहनमथोल्मुकम् । आसीमान्तं न कुर्वीत प्रदक्षिणविसर्जनम् ॥ २,३५.

अनु असा शब्द वापरू नये, आवाहन किंवा होल्मुक करू नये; सीमारेषा, प्रदक्षिणा किंवा विसर्जनही करू नये.

न कुर्यात्तिलहोमञ्च द्विजः पूर्णाहुतिं तथा । न कुर्याद्वैश्वदेवं चेत्कर्ता गच्छत्यधोगतिम् ॥ २,३५.

द्विजाने तिळांची होम किंवा पूर्णाहुती करू नये; जर वैश्वदेव केले, तर करणाऱ्याला अधःपात होतो.

मलिनश्राद्धसंज्ञानं पूर्वषोडशकं तथा । स्थाने द्वारे चार्धमार्गे चितायां शवहस्तके ॥ २,३५.

मलिन श्राद्ध, पहिले सोळा विधी, जागेवर, दाराशी, वाटेत, चितेवर किंवा मृताच्या हातात—

श्मशानवासिभूतेभ्यः पञ्चमं प्रतिवेश्यकम् । षष्ठं सञ्चयने प्रोक्तं दश पिण्डा दशाहिकाः । श्राद्धषोडषकञ्चैतत्प्रथमं परिकीर्तितम् ॥ २,३५.

श्मशानात राहिलेल्या आत्म्यांसाठी पाचवे पिंड द्यावे, शेजारच्या आत्म्यांसाठी सहावे, संकलकांसाठी सातवे. दहा दिवसांच्या विधीसाठी दहा पिंड द्यावेत. हे सोळा श्राद्धांपैकी पहिले श्राद्ध मानले जाते.

अन्यच्च षोडशं मध्ये द्वितीयं तार्क्ष्य मे शृणु । कर्तव्यानीह विधिना श्राद्धान्येकादशैव तु ॥ २,३५.

तार्क्ष्य, सोळा श्राद्धांपैकी दुसरे श्राद्ध मधोमध येते. या ठिकाणी नियमाप्रमाणे अकरा श्राद्धे करावी लागतात.

ब्रह्मविष्णुशिवाद्यञ्च तथान्यच्छ्राद्धपञ्चकम् । एवं षोडशकं प्राहुरेतत्तत्त्वविदो जनाः ॥ २,३५.

ब्रह्मा, विष्णु, शिव आणि इतरांसाठी तसेच आणखी पाच श्राद्धे—असे हे सोळा श्राद्ध जाणकार लोक सांगतात.

द्वादश प्रतिमास्यानि श्राद्धमेकादशे तथा । त्रिपक्षसम्भवञ्चैव द्वे रिक्ते खग षोडश ॥ २,३५.

बारा मासिक श्राद्धे, एक एकादशीचे, तीन पक्षांमध्ये दोन, आणि दोन अमावस्येला—असे मिळून सोळा श्राद्धे होतात.

आद्यं शवविशुद्ध्यर्थं कृत्वान्यच्च त्रिषोडशम् । पितृपाङ्क्तिविशुद्ध्यर्थं शताद्धैंन तु योजयेत् ॥ २,३५.

पहिले श्राद्ध मृतदेह शुद्धीसाठी केले जाते; उरलेली तेरा श्राद्धे पितरांच्या वंशाच्या शुद्धीसाठी असतात. पण दीडशेहून अधिक श्राद्धे करू नयेत.

शतार्धेन विहीनो यो मिलितः पङ्क्तिभाङ्न हि । चत्वारिंशत्तथैवाष्टश्राद्धं प्रेतत्वनाशनम् ॥ २,३५.

जो दीडशेहून कमी श्राद्ध करतो, त्याला पितरांच्या वंशात स्थान मिळत नाही. पण अठ्ठेचाळीस श्राद्धे केली, तर प्रेतावस्था नाहीशी होते.