गरुडपुराणम्

यज्ञपुरुषस्य यद्दानं देवादीनाञ्च यत्तथा । अपूर्णेऽप्यब्दमध्येपि कर्तव्यमिति के च न ॥ २,३४.

यज्ञासाठी किंवा देवांसाठी दिलेली दानं, काहींच्या मते, वर्ष पूर्ण होण्याआधीही करावी.

पितृभ्योपि हि यद्दत्तमर्घपिण्डविवर्जितम् । कर्तव्यं तच्च वै सर्वमेष एव विधिः स्मृतः ॥ २,३४.

पितरांसाठी जे काही दिलं जातं, फक्त अर्घ्य आणि पिंड सोडून, ते सर्व विधी करावेत; हाच नियम सर्वांसाठी आहे.

देवानां पितरो देवा पितॄणामृषयस्तथा । ऋषीणां पितरो देवाः पिता जयति तेन वै ॥ २,३४.

देवतांसाठी पितर हेच देव आहेत, पितरांसाठी ऋषी हे पितर आहेत, आणि ऋषींसाठी पितर हेच देव आहेत. म्हणून वडील श्रेष्ठ ठरतात.

पितृदेवमनुष्याणां यज्ञनथो विभुर्भवेत् । यज्ञनाथस्य यद्दत्तं तद्दत्तं सर्वदेहिनाम् ॥ २,३४.

पितर, देव आणि माणसांमध्ये यज्ञकर्ता श्रेष्ठ असतो. यज्ञकर्त्याला जे काही दिलं जातं, ते सर्व सजीवांना मिळतं.

मृते पितर्यब्दमध्ये यः श्राद्धं कारयेत्सुतः । सप्तजन्मकृता धर्माथीयते नात्र संशयः ॥ २,३४.

वडील मरण पावल्यावर, वर्षाच्या आत मुलाने श्राद्ध केलं, तर सात जन्मांचं पुण्य मिळतं; यात शंका नाही.

प्रेतीभूतास्तु पितरो लुप्तपिण्डोदकक्रियाः । भ्रमन्ति वायुना सर्वे क्षुत्तृड्भ्यां परिपीडिताः ॥ २,३४.

पितर प्रेतावस्थेत गेले आणि त्यांना पिंड व पाणी अर्पण केलं नाही, तर ते सर्व उपाशी-तोंडाने वाऱ्यासारखे भटकत राहतात.

पितरि प्रेततापन्ने लुप्यते पैतृकी क्रिया । अथ मातुर्विपत्तिः स्यात्पितृकार्यं न लुप्यते ॥ २,३४.

वडील प्रेत झाले, तर पितृकार्य थांबतं; पण आई मरण पावली, तरी वडिलांचे विधी थांबत नाहीत.

मृता माता पिता तिष्ठेज्जीवन्ती च पितामही । सपिण्डनन्तु कर्तव्यं पितामह्या सहैव तु ॥ २,३४.

जर आई मरण पावली असेल, वडील जिवंत असतील आणि वडिलांची आई सुद्धा जिवंत असेल, तर वडिलांच्या आईबरोबरच एकत्रिकरणाचा विधी करावा.

सत्यंसत्यं पुनः सत्यं श्रूयतां वचनं मम । न पिण्डो मिलितो येषां मृतानान्तु नृणां भुवि ॥ २,३४.

हे माझे खरे, खरे, पुन्हा खरे बोल ऐका—ज्यांच्या एकत्रिकरणाचा विधी पृथ्वीवर केला गेला नाही, त्यांना पिंड अर्पण मिळत नाही.

उपतिष्ठेन्न वे तेषां पुत्रैर्दत्तमनेकधा । हन्तकारस्तदुद्देशे श्राद्धं नैव जलाञ्जलिः ॥ २,३४.

मुलांनी कितीही वेळा अर्पण केले तरी, त्या मृतांना ते मिळत नाही; त्या वेळी श्राद्ध किंवा जल अर्पणाचा काहीही उपयोग होत नाही.

श्रीगरुडमहापुराणम् ३५ तर्क्ष्य उवाच । अपरं मम सन्देहं कथयस्व जनार्दन । पुरुषस्य च कस्यापि मता पञ्चत्वमागता ॥ २,३५.

तार्क्ष्य म्हणाला—जनार्दना, मला अजून एक शंका आहे, ती सांग. एखाद्या पुरुषाची आई मरण पावली असेल,

पितामही जीवति च तथा च प्रपितामही । वृद्धप्रपितामही तद्वन्मातृसक्तः पिता तथा ॥ २,३५.

आणि वडिलांची आई, वडिलांचे आजी आणि वृद्ध पणजी सुद्धा जिवंत असतील, तसेच आईच्या बाजूच्या वडिलांशी जोडलेले वडील असतील,

प्रमातामहश्च तथा वृद्धप्रमातामहस्तथा । केन सा मेल्यते माता एतत्कथय मे प्रभो ॥ २,३५.

आईचे आजोबा आणि वृद्ध पणजोबा सुद्धा असतील—तर त्या आईचे एकत्रिकरण कोण करतो? हे मला सांगा, प्रभो.

श्रीकृष्ण उवाच । पुनरुक्तं प्रवक्ष्यामि सपिण्डीकरणं खग । उमा लक्ष्मीश्च सावित्रीत्यताभिर्मेलयेद्ध्रुवम् ॥ २,३५.

श्रीकृष्ण म्हणाले—हे पक्ष्या, मी पुन्हा एकत्रिकरणाचा विधी सांगतो. उमा, लक्ष्मी आणि सावित्री यांच्या द्वारे हे एकत्रिकरण नक्कीच होते.

त्रयः पिण्डभुजो ज्ञेयास्त्यजाकाश्च त्रयः स्मृताः । त्रयः पिण्डानुलेपाश्च दशमः पङ्क्तिसंन्निधः ॥ २,३५.

तीन जण पिंड घेणारे, तीन जण त्याग करणारे, तीन जण पिंड लावणारे आणि दहावा पंक्तीत बसलेला असतो.

इत्येते पुरुषाः ख्याताः पितृमातृकुलेषु च । तारयेद्यजमानस्तु दश पूर्वान् दशावरान् ॥ २,३५.

हे सर्व पुरुष वडील आणि आईच्या कुळात ओळखले जातात; यजमान दहा पूर्वज आणि दहा नंतरचे यांना तारतो.

सपिण्डः स भवेदादौ सपिण्डीकरणे कृते । अन्त्यस्तु त्याजको ज्ञेयो यो वृद्धप्रपितामहः ॥ २,३५.

एकत्रिकरणाचा विधी केल्यावर सुरुवातीला तो एकत्र होतो; शेवटचा, म्हणजे वृद्ध पणजोबा, त्याग करणारा असतो.

अन्तिमस्त्याजको ज्ञेयो लेपकः प्रथमो भवेत् । लेपकस्त्वन्तिमो यस्तु स भवेत्पङ्क्तिसन्निधः ॥ २,३५.

शेवटचा त्याग करणारा ओळखावा, पहिला लावणारा असतो; शेवटचा लावणारा पंक्तीत बसलेला असतो.

यजमानो भवेदेको दश पृर्त्वे दशावरे । इत्येते पितरो ज्ञेया एकविंशति संख्यकाः ॥ २,३५.

यजमान एक, दहा पूर्वीचे आणि दहा नंतरचे; असे एकूण एकवीस पितर ओळखावेत.

विधिना कुरुते यस्तु संसारे श्राद्धमुत्तमम् । जायतेऽत्र न सन्देहः शृणु तस्यापि यत्फलम् ॥ २,३५.

जो कोणी या जगात विधीप्रमाणे उत्तम श्राद्ध करतो, तो येथे जन्म घेतो—यात शंका नाही; त्याचे फळ सुद्धा ऐक.

पिता ददाति पुत्त्रान् वै विच्छिन्नसन्ततिः खग । होमदाता भवेत्सोपि यस्तस्य प्रपितामहः ॥ २,३५.

हे पक्ष्या, वडील मुलांना देतात, जरी वंश तुटलेला असला तरी; आणि जो होम देतो, त्याचा पणजोबा सुद्धा त्यात सामील असतो.

कृते श्राद्धे गुणा ह्येते पितॄणां तपेणे स्मृताः । दद्याद्विपुलमन्नाद्यं वृद्धस्तु प्रपितामहः ॥ २,३५.

श्राद्ध केल्यावर पितरांचे हे गुण तपाने आठवले जातात; वृद्ध पणजोबाला भरपूर अन्न आणि पाणी द्यावे.

यस्य पुंसश्च मर्त्ये वै विच्छिन्ना सन्ततिः खग । स वसेन्नरके घोरे पङ्के मग्नः करी यथा ॥ २,३५.

ज्याचा वंश पृथ्वीवर तुटतो, त्या पुरुषाला, हे पक्ष्या, भयंकर नरकात, चिखलात बुडलेल्या हत्तीप्रमाणे राहावे लागते.

योन्यन्तरेषु जायते यत्र वृक्षसरीसृपाः । न सन्ततिं विना सोऽत्र मुच्यते नरकाद्ध्रुवम् ॥ २,३५.

तो दुसऱ्या जन्मांत, झाडे आणि सरपटणारे जंतू जिथे असतात, तिथे जन्म घेतो; वंश नसताना तो नरकातून नक्कीच सुटत नाही.

आचार्यस्तस्य शिष्यो वा यो दूरेऽपि हि गात्रेजः । नारायणबलिं कुर्यात्तस्याद्देशेन भक्तितः ॥ २,३५.

गुरु किंवा त्याचा शिष्य, जरी दूर असला तरी, एकाच शरीरातून जन्मलेला असेल, तर त्याने त्या ठिकाणी भक्तीने नारायण बलि करावा.

विशुद्धः सर्वपापेभ्यो मुक्तः स नरकाद्ध्रुवम् । निवसेन्नाकलोके च नात्र कार्या विचारणा ॥ २,३५.

जो सर्व पापांपासून मुक्त होतो, तो नक्कीच नरकातून सुटतो आणि देवांच्या लोकात वास करतो; याबद्दल अजिबात शंका नाही.

आदौ कृत्वा धनिष्ठाञ्च एतन्नक्षत्रपञ्चकम् । रेवत्यन्तं सदा दूष्यमशुभं सर्वदा भवेत् ॥ २,३५.

सुरुवातीला धनिष्ठा आणि रेवतीपर्यंतची ही पाच नक्षत्रे असतील, तर नेहमीच अशुभ आणि अपवित्रता येते.

दाह (बलि) स्तत्र न कर्तव्यो विप्रदिसर्वजातिषु । दीयते न जलं तत्र अशुभं जायते ध्रुवम् । लोकयात्रा न कर्तव्या दुः खार्तः स्वजनो यदि ॥ २,३५.

त्या काळात ब्राह्मणांसह कोणत्याही जातीच्या माणसाचे दहन करू नये; तिथे पाणीही अर्पण करू नये, कारण ते निश्चितपणे अशुभ घडवते; आणि जरी घरचे लोक दुःखी असले तरी, अंत्ययात्रा करू नये.

पञ्चकानन्तरं तस्य कर्तव्यं सर्वमन्यथा । पुत्राणां गोत्रिणां तस्य सन्तापोऽप्युपजायते ॥ २,३५.

ही पाच नक्षत्रे संपल्यावरच सर्व विधी करावेत; अन्यथा, मृताच्या मुलांना आणि नातेवाईकांनाही दुःख सहन करावे लागते.