गरुडपुराणम्

पितुः पुत्रेण कर्तव्यं न कुर्ब्वीत पिता सुते । अतिस्नेहान्न कर्तव्यं सपिण्डीकरणं सते ॥ २,३४.

वडिलांचे विधी मुलानेच करावेत; वडिलांनी मुलासाठी करू नयेत. अतिशय माया म्हणून जिवंत असलेल्या मुलासाठी सपींडिकरण करू नये.

बहवोऽपि यदा पुत्रा विधिमेकः समाचरेत् । नवश्राद्धं सपिण्डत्वं श्राद्धान्यन्यानि षोडश ॥ २,३४.

मुलगे कितीही असले तरी, एकानेच सर्व विधी करावेत — नऊ श्राद्ध, सपींडिकरण आणि इतर सोळा श्राद्धे.

एकेनैव तु कार्यांणि अविभक्तधनेष्वपि । अन्त्येष्टिं कुरुते ह्येको मुनिभैः समुदाहृतम् ॥ २,३४.

मालमत्ता विभागली नसल्यानंतरही, एकानेच हे सर्व विधी करावेत. शेवटची अंत्येष्टी एकानेच करावी, असे ऋषींनी सांगितले आहे.

विभक्तैश्च पृथक्कार्या क्रिया सांवत्सरादिका । एकैकेन च कर्तव्या पुत्रेण च स्वयंस्वयम् ॥ २,३४.

मालमत्ता विभागली असेल, तर वार्षिक आणि इतर विधी प्रत्येकाने वेगवेगळे करावेत. प्रत्येक मुलाने आपापल्या वडिलांसाठी हे विधी स्वतः करावेत.

यस्यैतानि न दत्तानि प्रेतश्राद्धानि षोडश । पिशाचत्वंस्थिरं तस्य कृतैः श्राद्धशतैरपि ॥ २,३४.

जो माणूस या सोळा प्रेतश्राद्धांचा विधी करत नाही, त्याला कितीही श्राद्धे केली तरी पिशाच्चत्व कायमच राहते.

भ्राता वा भ्रातृपुत्रो वा सपिण्डः शिष्य एव वा । सपिण्डीकरणं कुर्यात्पुत्रहीने खगेश्वर ॥ २,३४.

हे पक्षीराज, जर मुलगा नसेल, तर भाऊ, भाचा, सपींडी किंवा शिष्य यांनी सपींडिकरण करावे.

सर्वेषां पुत्रहीनानां पत्री कुर्यात्सपिण्डनम् । ऋत्विजं करायेद्वाथ पुरोहितमथापि वा ॥ २,३४.

ज्यांना मुलगा नाही, त्यांच्यासाठी नातेवाईकाने सपींडिकरण करावे. किंवा पुजारी किंवा घरचा पुरोहित नेमावा.

मृते पितर्यब्दमध्ये ह्युपरागो यदा भवेत् । पार्वणं न सुतैः कार्यं श्राद्धं नान्दीमुखं न च ॥ २,३४.

वडील मरण पावले आणि त्या वर्षात अशौच असेल, तर मुलांनी पक्षिक किंवा नांदीमुख श्राद्ध करू नये.

तीर्थश्राद्धं गयाश्राद्धं श्राद्धमन्यच्च पैतृकम् । अब्दमध्ये न कुर्वीत महागुरुविपत्तिषु ॥ २,३४.

तीर्थश्राद्ध, गया श्राद्ध किंवा इतर पितृश्राद्ध, हे वर्षाच्या आत करू नयेत, फक्त मोठ्या आपत्तीमध्येच करावे.

यमके च गजच्छायामन्वादिषु युगादिषु । पितृपिण्डो न दातव्यः सपिण्डीकरणं विना ॥ २,३४.

यमद्वितीया, हत्तीच्या सावलीत, विषुव किंवा युगारंभाच्या दिवशी सपींडिकरण न करता पितृांना पिंड द्यावा नाही.

यज्ञपुरुषस्य यद्दानं देवादीनाञ्च यत्तथा । अपूर्णेऽप्यब्दमध्येपि कर्तव्यमिति के च न ॥ २,३४.

यज्ञासाठी किंवा देवांसाठी दिलेली दानं, काहींच्या मते, वर्ष पूर्ण होण्याआधीही करावी.

पितृभ्योपि हि यद्दत्तमर्घपिण्डविवर्जितम् । कर्तव्यं तच्च वै सर्वमेष एव विधिः स्मृतः ॥ २,३४.

पितरांसाठी जे काही दिलं जातं, फक्त अर्घ्य आणि पिंड सोडून, ते सर्व विधी करावेत; हाच नियम सर्वांसाठी आहे.

देवानां पितरो देवा पितॄणामृषयस्तथा । ऋषीणां पितरो देवाः पिता जयति तेन वै ॥ २,३४.

देवतांसाठी पितर हेच देव आहेत, पितरांसाठी ऋषी हे पितर आहेत, आणि ऋषींसाठी पितर हेच देव आहेत. म्हणून वडील श्रेष्ठ ठरतात.

पितृदेवमनुष्याणां यज्ञनथो विभुर्भवेत् । यज्ञनाथस्य यद्दत्तं तद्दत्तं सर्वदेहिनाम् ॥ २,३४.

पितर, देव आणि माणसांमध्ये यज्ञकर्ता श्रेष्ठ असतो. यज्ञकर्त्याला जे काही दिलं जातं, ते सर्व सजीवांना मिळतं.

मृते पितर्यब्दमध्ये यः श्राद्धं कारयेत्सुतः । सप्तजन्मकृता धर्माथीयते नात्र संशयः ॥ २,३४.

वडील मरण पावल्यावर, वर्षाच्या आत मुलाने श्राद्ध केलं, तर सात जन्मांचं पुण्य मिळतं; यात शंका नाही.

प्रेतीभूतास्तु पितरो लुप्तपिण्डोदकक्रियाः । भ्रमन्ति वायुना सर्वे क्षुत्तृड्भ्यां परिपीडिताः ॥ २,३४.

पितर प्रेतावस्थेत गेले आणि त्यांना पिंड व पाणी अर्पण केलं नाही, तर ते सर्व उपाशी-तोंडाने वाऱ्यासारखे भटकत राहतात.

पितरि प्रेततापन्ने लुप्यते पैतृकी क्रिया । अथ मातुर्विपत्तिः स्यात्पितृकार्यं न लुप्यते ॥ २,३४.

वडील प्रेत झाले, तर पितृकार्य थांबतं; पण आई मरण पावली, तरी वडिलांचे विधी थांबत नाहीत.

मृता माता पिता तिष्ठेज्जीवन्ती च पितामही । सपिण्डनन्तु कर्तव्यं पितामह्या सहैव तु ॥ २,३४.

जर आई मरण पावली असेल, वडील जिवंत असतील आणि वडिलांची आई सुद्धा जिवंत असेल, तर वडिलांच्या आईबरोबरच एकत्रिकरणाचा विधी करावा.

सत्यंसत्यं पुनः सत्यं श्रूयतां वचनं मम । न पिण्डो मिलितो येषां मृतानान्तु नृणां भुवि ॥ २,३४.

हे माझे खरे, खरे, पुन्हा खरे बोल ऐका—ज्यांच्या एकत्रिकरणाचा विधी पृथ्वीवर केला गेला नाही, त्यांना पिंड अर्पण मिळत नाही.

उपतिष्ठेन्न वे तेषां पुत्रैर्दत्तमनेकधा । हन्तकारस्तदुद्देशे श्राद्धं नैव जलाञ्जलिः ॥ २,३४.

मुलांनी कितीही वेळा अर्पण केले तरी, त्या मृतांना ते मिळत नाही; त्या वेळी श्राद्ध किंवा जल अर्पणाचा काहीही उपयोग होत नाही.

श्रीगरुडमहापुराणम् ३५ तर्क्ष्य उवाच । अपरं मम सन्देहं कथयस्व जनार्दन । पुरुषस्य च कस्यापि मता पञ्चत्वमागता ॥ २,३५.

तार्क्ष्य म्हणाला—जनार्दना, मला अजून एक शंका आहे, ती सांग. एखाद्या पुरुषाची आई मरण पावली असेल,

पितामही जीवति च तथा च प्रपितामही । वृद्धप्रपितामही तद्वन्मातृसक्तः पिता तथा ॥ २,३५.

आणि वडिलांची आई, वडिलांचे आजी आणि वृद्ध पणजी सुद्धा जिवंत असतील, तसेच आईच्या बाजूच्या वडिलांशी जोडलेले वडील असतील,

प्रमातामहश्च तथा वृद्धप्रमातामहस्तथा । केन सा मेल्यते माता एतत्कथय मे प्रभो ॥ २,३५.

आईचे आजोबा आणि वृद्ध पणजोबा सुद्धा असतील—तर त्या आईचे एकत्रिकरण कोण करतो? हे मला सांगा, प्रभो.

श्रीकृष्ण उवाच । पुनरुक्तं प्रवक्ष्यामि सपिण्डीकरणं खग । उमा लक्ष्मीश्च सावित्रीत्यताभिर्मेलयेद्ध्रुवम् ॥ २,३५.

श्रीकृष्ण म्हणाले—हे पक्ष्या, मी पुन्हा एकत्रिकरणाचा विधी सांगतो. उमा, लक्ष्मी आणि सावित्री यांच्या द्वारे हे एकत्रिकरण नक्कीच होते.

त्रयः पिण्डभुजो ज्ञेयास्त्यजाकाश्च त्रयः स्मृताः । त्रयः पिण्डानुलेपाश्च दशमः पङ्क्तिसंन्निधः ॥ २,३५.

तीन जण पिंड घेणारे, तीन जण त्याग करणारे, तीन जण पिंड लावणारे आणि दहावा पंक्तीत बसलेला असतो.

इत्येते पुरुषाः ख्याताः पितृमातृकुलेषु च । तारयेद्यजमानस्तु दश पूर्वान् दशावरान् ॥ २,३५.

हे सर्व पुरुष वडील आणि आईच्या कुळात ओळखले जातात; यजमान दहा पूर्वज आणि दहा नंतरचे यांना तारतो.

सपिण्डः स भवेदादौ सपिण्डीकरणे कृते । अन्त्यस्तु त्याजको ज्ञेयो यो वृद्धप्रपितामहः ॥ २,३५.

एकत्रिकरणाचा विधी केल्यावर सुरुवातीला तो एकत्र होतो; शेवटचा, म्हणजे वृद्ध पणजोबा, त्याग करणारा असतो.

अन्तिमस्त्याजको ज्ञेयो लेपकः प्रथमो भवेत् । लेपकस्त्वन्तिमो यस्तु स भवेत्पङ्क्तिसन्निधः ॥ २,३५.

शेवटचा त्याग करणारा ओळखावा, पहिला लावणारा असतो; शेवटचा लावणारा पंक्तीत बसलेला असतो.

यजमानो भवेदेको दश पृर्त्वे दशावरे । इत्येते पितरो ज्ञेया एकविंशति संख्यकाः ॥ २,३५.

यजमान एक, दहा पूर्वीचे आणि दहा नंतरचे; असे एकूण एकवीस पितर ओळखावेत.