गरुडपुराणम्

दिव्यं विमानमारुह्य अप्सरोभिः समावृतः । अहोऽसौ हव्यकव्येषु पितृभिः सह मोदते ॥ २,३४.

तो दिव्य विमानावर बसून, अप्सरांनी वेढलेला, पितरांसह हव्य-कव्यांच्या आनंदात रमतो.

अष्टकासु कृतं श्राद्धममावास्यादिने तथा । मघासु पितृपर्वाणि यानियानि च तेषु च ॥ २,३४.

अष्टका या अमावास्येच्या दिवशी केलेलं श्राद्ध, तसेच मघा नक्षत्रातल्या पितृपर्वाच्या दिवशी आणि अशा सर्व प्रसंगी केलं जाणं आवश्यक आहे.

शृणु तार्क्ष्य यथान्यायं प्रेतत्वे पितरो यदि । नोपतिष्ठन्ति श्राद्धानि सपिण्डीकरणं विना ॥ २,३४.

तार्क्ष्य, नीट ऐक. जर पितर प्रेत अवस्थेत असतील, तर सपींडिकरण न करता केलेलं श्राद्ध ते स्वीकारत नाहीत.

सपिण्डीकरणं कार्यं पूर्णे वर्षे न संशयः । आद्यन्तु शवशुद्ध्यर्थं कृत्वा चैवाक्ष षोडशीम् ॥ २,३४.

एक वर्ष पूर्ण झाल्यावर सपींडिकरण करणं आवश्यक आहे, यात शंका नाही. सुरुवातीला, मृतदेहाची शुद्धीसाठी सोळा श्राद्ध करावीत.

पितृपाङ्क्तिविशुर्ध्यं शतार्धेन? तु योजयेत् । वृद्धिं प्राप्याग्रतः कुर्याच्छूद्रस्य स्वच्छयैव हि ॥ २,३४.

पितृपंक्तीची शुद्धी करण्यासाठी पन्नास श्राद्ध करावीत. वृद्धी मिळाल्यावर ती आधी करावीत. शूद्राने मात्र आपल्या इच्छेनुसार करावीत.

साम्प्रतं साग्निके कार्यं द्वादशाहे सपिण्डनम् । न चासौ कुरुते यावत्प्रेत एव स वह्निमान् । द्वादशाहे ततः कार्यं साग्निकेन सपिण्डनम् ॥ २,३४.

आता सग्नीसहित द्वादशाहेला सपींडिकरण करावं. तोपर्यंत मृत व्यक्ती प्रेतच राहतो आणि त्याच्यात अग्नी असतो. द्वादशाहेनंतर सग्नीसहित सपींडिकरण करणं आवश्यक आहे.

अस्थिपोक्षे गयाश्राद्धं श्राद्धञ्चापरपक्षिकम् । अब्दमध्ये न कुर्वीत सपिण्डीकरणं विना ॥ २,३४.

अस्थिपक्षात, गयेतलं श्राद्ध किंवा दुसऱ्या पक्षातलं श्राद्ध, वर्षभर सपींडिकरण न करता करू नये.

सपत्न्यो यदि बह्व्यः स्युरेका पुत्रवती भवेत् । सर्वास्ताः पुत्रवत्यः स्युस्तेनैकेनात्मजेन हि ॥ २,३४.

जर अनेक सहपत्नी असतील आणि त्यातील एकीला पुत्र असेल, तर त्या सर्वांना त्या एकाच पुत्रामुळे पुत्रवती मानाव्यात.

नासपिण्डोग्निमान् पुत्रः पितृयज्ञं समाचरेत् । समाचाराद्भवेत्पापी पितृहा चापि जायते ॥ २,३४.

जो पुत्र सपींड नाही आणि ज्याच्यात अग्नी आहे, त्याने पितृयज्ञ करू नये. चुकीच्या पद्धतीने केल्यास तो पापी होतो आणि पितृहत्यारा म्हणून जन्म घेतो.

मृते भर्तरि या नारी प्राणांश्चैव परित्यजेत् । भर्त्रैव हि समं तस्याः प्रकुर्वीत सपिण्डनम् ॥ २,३४.

पती मरण पावल्यावर जी स्त्री त्याच्यासोबत आपले प्राण सोडते, तिचं सपींडिकरण पतीसोबतच करावं.

अस्थानिकापि या व्यूढा वैश्या वा क्षत्त्रियापि वा । याः पत्न्यो वै पितुः कश्चित्कुर्यात्पुत्रः सपिण्डनम् ॥ २,३४.

ती योग्य ठिकाणी नसली, विवाहित असली, वैश्य किंवा क्षत्रिय असली, तरी वडिलांच्या ज्या ज्या पत्नी आहेत, त्यांचं सपींडिकरण पुत्राने करावं.

विप्रेणैव यदा शूद्रा परिणीता प्रमादतः । एकोद्दिष्टन्तु तच्छ्राद्ध सा तु तेनैव युज्यते ॥ २,३४.

ब्राह्मणाने अज्ञानाने शूद्र स्त्रीशी विवाह केला असेल, तर तिच्यासाठी एकच उद्दिष्ट श्राद्ध करावं; ती त्याच्याशी तेवढ्यापुरती जोडली जाते.

अन्ये तु दश ये पुत्रा जाता वर्ण चतुष्टये । ते तासुतासु योक्त्वयाः सपिण्डीकरणे सदा ॥ २,३४.

चतुर्वर्णात जे इतर दहा पुत्र जन्मले, त्यांनी नेहमी आपल्या-आपल्या मातांसोबत सपींडिकरणात सामील व्हावं.

अन्वष्टकासु यच्छ्राद्ध यच्छ्राद्धं वृद्धिहेतुकम् । पितुः पृथक्प्रदाव्यं स्त्रियाः पिण्डं सपिण्डने ॥ २,३४.

अन्वष्टका किंवा वृद्धीच्या हेतूने केलेलं श्राद्ध वडिलांसाठी वेगळं द्यावं; स्त्रीसाठीचा पिंड सपींडिकरणात समाविष्ट करावा.

पितामह्या समं मातुः पितुः सहपितामहैः । सपिण्डीकरणं कार्यमिति तार्क्ष्य मतं मम ॥ २,३४.

पितामहीचं सपींडिकरण आईसोबत, आणि वडिलांचं पितामहांसोबत करावं; हेच माझं मत आहे, तार्क्ष्य.

अपुत्रायां मृतायां तु पतिः कुर्यात्सपिण्डनम् । मात्रादितिसृभिः सार्धमेवं धर्मेण योजयेत् ॥ २,३४.

जर स्त्रीला पुत्र नसेल आणि ती मरण पावली, तर पतीने तिचं सपींडिकरण आई आणि इतर दोन स्त्रियांबरोबर धर्माप्रमाणे करावं.

पुत्रो नास्ति न भर्ता च स्त्रीणां तार्क्ष्य सपिण्डनम् । कारयेद्वृद्धिसमये भ्रातृदायाददेवरैः ॥ २,३४.

स्त्रियांना पुत्र किंवा पती नसेल, तार्क्ष्य, तर वृद्धीच्या वेळी भाऊ, वारसदार किंवा देवर यांनी सपींडिकरण करावं.

पतिपुत्रविहीनानां गोत्री नास्ति न देवरः । एकोद्दिष्टेन दातव्यं परेण सह भ्रातृभिः ॥ २,३४.

ज्या स्त्रियांना पती आणि पुत्र नाहीत, आणि कुणी गोत्रज किंवा देवरही नाही, त्यांच्यासाठी दुसऱ्याने, भावांसोबत एक उद्दिष्ट श्राद्ध द्यावं.

अज्ञानाद्विघ्नतो वापि न कृतञ्चेत्सपिण्डनम् । नवकं षोडशश्राद्धमाब्दिकं कारयेत्ततः ॥ २,३४.

अज्ञानामुळे किंवा अडथळ्यामुळे सपींडिकरण झालं नसेल, तर नंतर नवक, सोळा श्राद्ध आणि वार्षिक श्राद्ध करावं.

अदाहे न च कर्तव्यं सदाहे कारयेद्बुधः । दर्भपुत्तलकं कृत्वा वह्निना दाहयेच्छवम् ॥ २,३४.

ज्या वेळी मृतदेह जाळायचा नसतो, त्या वेळी तो जाळू नये; पण ज्या वेळी जाळायचा असतो, तेव्हा सुज्ञ माणसाने तो विधी करावा. कुशाच्या गवताचा पुतळा करून, तो मृतदेह अग्नीमध्ये जाळावा.

पितुः पुत्रेण कर्तव्यं न कुर्ब्वीत पिता सुते । अतिस्नेहान्न कर्तव्यं सपिण्डीकरणं सते ॥ २,३४.

वडिलांचे विधी मुलानेच करावेत; वडिलांनी मुलासाठी करू नयेत. अतिशय माया म्हणून जिवंत असलेल्या मुलासाठी सपींडिकरण करू नये.

बहवोऽपि यदा पुत्रा विधिमेकः समाचरेत् । नवश्राद्धं सपिण्डत्वं श्राद्धान्यन्यानि षोडश ॥ २,३४.

मुलगे कितीही असले तरी, एकानेच सर्व विधी करावेत — नऊ श्राद्ध, सपींडिकरण आणि इतर सोळा श्राद्धे.

एकेनैव तु कार्यांणि अविभक्तधनेष्वपि । अन्त्येष्टिं कुरुते ह्येको मुनिभैः समुदाहृतम् ॥ २,३४.

मालमत्ता विभागली नसल्यानंतरही, एकानेच हे सर्व विधी करावेत. शेवटची अंत्येष्टी एकानेच करावी, असे ऋषींनी सांगितले आहे.

विभक्तैश्च पृथक्कार्या क्रिया सांवत्सरादिका । एकैकेन च कर्तव्या पुत्रेण च स्वयंस्वयम् ॥ २,३४.

मालमत्ता विभागली असेल, तर वार्षिक आणि इतर विधी प्रत्येकाने वेगवेगळे करावेत. प्रत्येक मुलाने आपापल्या वडिलांसाठी हे विधी स्वतः करावेत.

यस्यैतानि न दत्तानि प्रेतश्राद्धानि षोडश । पिशाचत्वंस्थिरं तस्य कृतैः श्राद्धशतैरपि ॥ २,३४.

जो माणूस या सोळा प्रेतश्राद्धांचा विधी करत नाही, त्याला कितीही श्राद्धे केली तरी पिशाच्चत्व कायमच राहते.

भ्राता वा भ्रातृपुत्रो वा सपिण्डः शिष्य एव वा । सपिण्डीकरणं कुर्यात्पुत्रहीने खगेश्वर ॥ २,३४.

हे पक्षीराज, जर मुलगा नसेल, तर भाऊ, भाचा, सपींडी किंवा शिष्य यांनी सपींडिकरण करावे.

सर्वेषां पुत्रहीनानां पत्री कुर्यात्सपिण्डनम् । ऋत्विजं करायेद्वाथ पुरोहितमथापि वा ॥ २,३४.

ज्यांना मुलगा नाही, त्यांच्यासाठी नातेवाईकाने सपींडिकरण करावे. किंवा पुजारी किंवा घरचा पुरोहित नेमावा.

मृते पितर्यब्दमध्ये ह्युपरागो यदा भवेत् । पार्वणं न सुतैः कार्यं श्राद्धं नान्दीमुखं न च ॥ २,३४.

वडील मरण पावले आणि त्या वर्षात अशौच असेल, तर मुलांनी पक्षिक किंवा नांदीमुख श्राद्ध करू नये.

तीर्थश्राद्धं गयाश्राद्धं श्राद्धमन्यच्च पैतृकम् । अब्दमध्ये न कुर्वीत महागुरुविपत्तिषु ॥ २,३४.

तीर्थश्राद्ध, गया श्राद्ध किंवा इतर पितृश्राद्ध, हे वर्षाच्या आत करू नयेत, फक्त मोठ्या आपत्तीमध्येच करावे.