गरुडपुराणम्

आत्मा शम्भुः शिवा गौरी शक्रः सुरगणैः सह । तस्माच्छय्याप्रदानेन सैष आत्मा प्रसीदतु ॥ २,३४.

आत्मा म्हणजे शंभू, शिवा म्हणजे गौरी, आणि इंद्र देवतांसह आहे; म्हणून या शय्यादानामुळे आत्म्यास संतोष लाभो.

आचार्याय प्रदातव्या ब्राह्मणाय कुटुम्बिने । गृहीते ब्राह्मणस्तत्र कोऽदादिति च कीर्तयेत् ॥ २,३४.

हे दान आचार्य किंवा गृहस्थ ब्राह्मणाला द्यावे; ब्राह्मणाने स्वीकारल्यावर, 'आता कोण देईल?' असे जाहीर करावे.

ततः प्रदक्षिणीकृत्य प्रणिपत्य विसर्जयेत् । विधिनानेन वै पक्षिन् दानमेकस्य दापयेत् ॥ २,३४.

नंतर प्रदक्षिणा घालून, नमस्कार करून त्याला निरोप द्यावा; या पद्धतीने, हे दान एका व्यक्तीलाच द्यावे.

बहुभ्यो न प्रदेयानि गौर्गृहं शयनं स्त्रियः । विभक्तदक्षिणा ह्येते दातारं पातयन्ति हि ॥ २,३४.

गाय, घर, शय्या किंवा स्त्री या अनेकांना द्यायच्या नसतात; विभागून दिल्यास, त्या दात्याचा नाश करतात.

एवं यो वितरेत्तार्क्ष्य शृणु तस्य च यत्फलम् । साग्रं वर्षशतं दिव्यं स्वर्गलोके महीयते ॥ २,३४.

असा जो दान देतो, तार्क्ष्य, त्याला काय फळ मिळते ते ऐक: तो स्वर्गात शंभर दिव्य वर्षे सन्मानित होतो.

यत्पुण्यन्तु व्यतीपाते कार्तिक्यामयनद्वये । द्वारकायान्तु यत्पुण्यं चन्द्रसूर्यग्रहे तथा ॥ २,३४.

व्यतीपात, कार्तिकी, दोन अयन, द्वारकेत चंद्रसूर्यग्रहण यावेळी जे पुण्य मिळते —

प्रयागे नैमिषे यच्च कुरुक्षेत्रे तर्थाबुदे । गङ्गायां यमुनायाञ्च सिन्धुसागरसंगमे ॥ २,३४.

प्रयाग, नैमिष, कुरुक्षेत्र, पुष्कर, गंगा-यमुना संगम, किंवा सिंधू-सागर संगम येथे जे पुण्य मिळते —

तेषु यद्दीयते दानं तस्मादप्यधिकन्त्विदम् । एतच्छय्याप्रदानस्य नाप्नोति षोडशीं कलाम् ॥ २,३४.

त्या सर्व ठिकाणी दिलेल्या दानापेक्षा हे शय्यादान श्रेष्ठ आहे; त्याच्या सोळाव्या भागाइतकेही पुण्य इतर दानाने मिळत नाही.

यत्रासौ जायते प्राणी भुङ्क्ते तत्रैव तत्फलम् । कर्मक्षये क्षितौ याति मानुषः शुभदर्शनः ॥ २,३४.

ज्या ठिकाणी तो जीव जन्म घेतो, तिथेच त्याला त्या पुण्याचे फळ मिळते; कर्म संपल्यावर तो शुभ रूपाचा मनुष्य म्हणून पृथ्वीवर जन्म घेतो.

महाधनी च धर्मज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः । पुनः स याति वैकुण्ठं मृतोऽसौ नरपुङ्गवः ॥ २,३४.

तो मोठा धनवान, धर्मज्ञ आणि सर्व शास्त्रांचा जाणकार होतो; मृत्यूनंतर तो पुन्हा वैकुंठात जातो.

दिव्यं विमानमारुह्य अप्सरोभिः समावृतः । अहोऽसौ हव्यकव्येषु पितृभिः सह मोदते ॥ २,३४.

तो दिव्य विमानावर बसून, अप्सरांनी वेढलेला, पितरांसह हव्य-कव्यांच्या आनंदात रमतो.

अष्टकासु कृतं श्राद्धममावास्यादिने तथा । मघासु पितृपर्वाणि यानियानि च तेषु च ॥ २,३४.

अष्टका या अमावास्येच्या दिवशी केलेलं श्राद्ध, तसेच मघा नक्षत्रातल्या पितृपर्वाच्या दिवशी आणि अशा सर्व प्रसंगी केलं जाणं आवश्यक आहे.

शृणु तार्क्ष्य यथान्यायं प्रेतत्वे पितरो यदि । नोपतिष्ठन्ति श्राद्धानि सपिण्डीकरणं विना ॥ २,३४.

तार्क्ष्य, नीट ऐक. जर पितर प्रेत अवस्थेत असतील, तर सपींडिकरण न करता केलेलं श्राद्ध ते स्वीकारत नाहीत.

सपिण्डीकरणं कार्यं पूर्णे वर्षे न संशयः । आद्यन्तु शवशुद्ध्यर्थं कृत्वा चैवाक्ष षोडशीम् ॥ २,३४.

एक वर्ष पूर्ण झाल्यावर सपींडिकरण करणं आवश्यक आहे, यात शंका नाही. सुरुवातीला, मृतदेहाची शुद्धीसाठी सोळा श्राद्ध करावीत.

पितृपाङ्क्तिविशुर्ध्यं शतार्धेन? तु योजयेत् । वृद्धिं प्राप्याग्रतः कुर्याच्छूद्रस्य स्वच्छयैव हि ॥ २,३४.

पितृपंक्तीची शुद्धी करण्यासाठी पन्नास श्राद्ध करावीत. वृद्धी मिळाल्यावर ती आधी करावीत. शूद्राने मात्र आपल्या इच्छेनुसार करावीत.

साम्प्रतं साग्निके कार्यं द्वादशाहे सपिण्डनम् । न चासौ कुरुते यावत्प्रेत एव स वह्निमान् । द्वादशाहे ततः कार्यं साग्निकेन सपिण्डनम् ॥ २,३४.

आता सग्नीसहित द्वादशाहेला सपींडिकरण करावं. तोपर्यंत मृत व्यक्ती प्रेतच राहतो आणि त्याच्यात अग्नी असतो. द्वादशाहेनंतर सग्नीसहित सपींडिकरण करणं आवश्यक आहे.

अस्थिपोक्षे गयाश्राद्धं श्राद्धञ्चापरपक्षिकम् । अब्दमध्ये न कुर्वीत सपिण्डीकरणं विना ॥ २,३४.

अस्थिपक्षात, गयेतलं श्राद्ध किंवा दुसऱ्या पक्षातलं श्राद्ध, वर्षभर सपींडिकरण न करता करू नये.

सपत्न्यो यदि बह्व्यः स्युरेका पुत्रवती भवेत् । सर्वास्ताः पुत्रवत्यः स्युस्तेनैकेनात्मजेन हि ॥ २,३४.

जर अनेक सहपत्नी असतील आणि त्यातील एकीला पुत्र असेल, तर त्या सर्वांना त्या एकाच पुत्रामुळे पुत्रवती मानाव्यात.

नासपिण्डोग्निमान् पुत्रः पितृयज्ञं समाचरेत् । समाचाराद्भवेत्पापी पितृहा चापि जायते ॥ २,३४.

जो पुत्र सपींड नाही आणि ज्याच्यात अग्नी आहे, त्याने पितृयज्ञ करू नये. चुकीच्या पद्धतीने केल्यास तो पापी होतो आणि पितृहत्यारा म्हणून जन्म घेतो.

मृते भर्तरि या नारी प्राणांश्चैव परित्यजेत् । भर्त्रैव हि समं तस्याः प्रकुर्वीत सपिण्डनम् ॥ २,३४.

पती मरण पावल्यावर जी स्त्री त्याच्यासोबत आपले प्राण सोडते, तिचं सपींडिकरण पतीसोबतच करावं.

अस्थानिकापि या व्यूढा वैश्या वा क्षत्त्रियापि वा । याः पत्न्यो वै पितुः कश्चित्कुर्यात्पुत्रः सपिण्डनम् ॥ २,३४.

ती योग्य ठिकाणी नसली, विवाहित असली, वैश्य किंवा क्षत्रिय असली, तरी वडिलांच्या ज्या ज्या पत्नी आहेत, त्यांचं सपींडिकरण पुत्राने करावं.

विप्रेणैव यदा शूद्रा परिणीता प्रमादतः । एकोद्दिष्टन्तु तच्छ्राद्ध सा तु तेनैव युज्यते ॥ २,३४.

ब्राह्मणाने अज्ञानाने शूद्र स्त्रीशी विवाह केला असेल, तर तिच्यासाठी एकच उद्दिष्ट श्राद्ध करावं; ती त्याच्याशी तेवढ्यापुरती जोडली जाते.

अन्ये तु दश ये पुत्रा जाता वर्ण चतुष्टये । ते तासुतासु योक्त्वयाः सपिण्डीकरणे सदा ॥ २,३४.

चतुर्वर्णात जे इतर दहा पुत्र जन्मले, त्यांनी नेहमी आपल्या-आपल्या मातांसोबत सपींडिकरणात सामील व्हावं.

अन्वष्टकासु यच्छ्राद्ध यच्छ्राद्धं वृद्धिहेतुकम् । पितुः पृथक्प्रदाव्यं स्त्रियाः पिण्डं सपिण्डने ॥ २,३४.

अन्वष्टका किंवा वृद्धीच्या हेतूने केलेलं श्राद्ध वडिलांसाठी वेगळं द्यावं; स्त्रीसाठीचा पिंड सपींडिकरणात समाविष्ट करावा.

पितामह्या समं मातुः पितुः सहपितामहैः । सपिण्डीकरणं कार्यमिति तार्क्ष्य मतं मम ॥ २,३४.

पितामहीचं सपींडिकरण आईसोबत, आणि वडिलांचं पितामहांसोबत करावं; हेच माझं मत आहे, तार्क्ष्य.

अपुत्रायां मृतायां तु पतिः कुर्यात्सपिण्डनम् । मात्रादितिसृभिः सार्धमेवं धर्मेण योजयेत् ॥ २,३४.

जर स्त्रीला पुत्र नसेल आणि ती मरण पावली, तर पतीने तिचं सपींडिकरण आई आणि इतर दोन स्त्रियांबरोबर धर्माप्रमाणे करावं.

पुत्रो नास्ति न भर्ता च स्त्रीणां तार्क्ष्य सपिण्डनम् । कारयेद्वृद्धिसमये भ्रातृदायाददेवरैः ॥ २,३४.

स्त्रियांना पुत्र किंवा पती नसेल, तार्क्ष्य, तर वृद्धीच्या वेळी भाऊ, वारसदार किंवा देवर यांनी सपींडिकरण करावं.

पतिपुत्रविहीनानां गोत्री नास्ति न देवरः । एकोद्दिष्टेन दातव्यं परेण सह भ्रातृभिः ॥ २,३४.

ज्या स्त्रियांना पती आणि पुत्र नाहीत, आणि कुणी गोत्रज किंवा देवरही नाही, त्यांच्यासाठी दुसऱ्याने, भावांसोबत एक उद्दिष्ट श्राद्ध द्यावं.

अज्ञानाद्विघ्नतो वापि न कृतञ्चेत्सपिण्डनम् । नवकं षोडशश्राद्धमाब्दिकं कारयेत्ततः ॥ २,३४.

अज्ञानामुळे किंवा अडथळ्यामुळे सपींडिकरण झालं नसेल, तर नंतर नवक, सोळा श्राद्ध आणि वार्षिक श्राद्ध करावं.